جنگ و صلح در ادبیات کودک و نوجوان ارزیابی شد

به گزارش پایگاه اطلاع رسانی مجمع ناشران انقلاب اسلامی، نشست تخصصی «ارزیابی جنگ و صلح در ادبیات کودک و نوجوان»، دوشنبه 24اردیبهشت1403 با حضور دکتر معصومه مرادی، نویسنده و شاعر حوزه کودک و نوجوان و دکتر زهره صادقی، دانشجوی دکترای فلسفه تعلیم و تربیت دانشگاه تهران، در سالن یاس سی‌و پنجمین نمایشگاه بین‌المللی کتاب تهران برگزار شد.

دیدگاه‌های گوناگون از جنگ و صلح؛ تعیین‌کننده پرداخت با مسئله جنگ

دانشجوی دکترای فلسفه تعلیم و تربیت دانشگاه تهران درباره مفهوم جنگ و صلح بیان کرد: تعریفی که ما از این مفاهیم داریم، بسیار بااهمیت است. در ادبیات کودک و نوجوان برخی در تعریف صلح از پذیرش بدون چون و چرا از همه کس و همه چیز یاد می‌کنند و جنگ را تنها فضایی متعلق به عرصه سیاست می‌دانند. در این دیدگاه، جنگ به کودکان ارتباطی ندارد و آسیب‌های روانی بزرگی به آنان وارد می‌کند. اما دیدگاه دیگر جنگ را کاملا مقدس می‌داند و ادبیات صلح را مسیری سیاسی برای پذیرش می‌بیند. اما ارتباط بین این دو دیدگاه دایره‌ای قابل بحث است. تعریف از صلح در این نگاه صلح را تنها پذیرش انفعالی نمی‌داند و همواره با مفاهیمی چون ارتباط متقابل و احساس امنیت و تعلق همراه است. با این حال، اجازه ارتباط مثبت با هر کس و هر چیز را هم نمی‌دهد. تعریف جنگ نیز در دیدگاهی به قلدرمآبی و در دیدگاه دیگر به مبارزه با ظلم می‌رسد. در مجموع، باید گفت می‌توان برای کودکان و نوجوانان از جنگ نوشت. اما چگونه بیان کردن دارای اهمیت است.

زهره صادقی تاکید کرد: پرداختن به موضوع جنگ برای همه کودکان لازم است. جنگ‌های دنیا از میان سیاستمداران برمی‌خیزند. اگر فرزندان آن سیاستمداران بعد منفی جنگ را درک کنند، شاید در آینده بتوانند جلوی جنگ‌ها را بگیرند.

داستان باید متناسب با رشد شناختی کودک باشد

صادقی همچنین بیان کرد: ماجراهایی که کودکان با آن درگیرند متفاوت است و بدیهی است که داستان باید متناسب با رشد شناختی آنان باشد. در سنین پایین لازم است مفاهیم انتزاعی همراه با همدلی و شجاعتی که در محیط روزمره کودک جاری است بیان شود. باید با توجه به مفاهیم پیرامونی، به مفاهیم نهفته از جنگ در دل صلح اشاره کرد. هویت انسان‌ها لایه‌مند است و از هویت خانوادگی تا هویت انسانی ادامه دارد. باید از نزدیک‌ترین لایه برای انتقال مفاهیم آغاز کرد. همچنین اینکه کودک درون محیط جنگ و یا خارج از آن قرار دارد،این لایه آغازین را متفاوت می‌کند. باید توجه کرد که ادبیات کودک، از گزارش به دور است و از ابعاد لطیف و زیبا استفاده می‌کند. این موضوع به‌علاوه اینکه ادبیات تجربه‌ای دست دوم از جنگ به کودک می‌دهد، فضای این آثار را لطیف می‌کند.

وی با بیان اینکه طنز نیز روش دیگری برای بیان مباحث مربوط جنگ است تاکید کرد: ما نباید جنگ را در آثار تک‌بعدی کنیم. اگر جنگ تنها طنزگونه بیان شود، مفهوم را تقلیل می‌دهد. واقعیت آن است که تا از خشونت و جنگ نگوییم نمی‌توانیم به صلح برسیم.

او افزود: وقتی برای کودکان از جنگ می‌گوییم، بسیار اهمیت دارد که تفکر و معناداری در روایت نهفته و اطلاعات برای مخاطب کودک چرایی به دنبال داشته باشد.

حلقه‌های گمشده ادبیات کودک و نوجوان در مسئله جنگ

در ادامه نشست، فعال حوزه ادبیات کودک و نوجوان بیان کرد: مولفه‌های مهمی در پرداختن به مفهوم جنگ و صلح برای کودکان و نوجوانان وجود دارد. زمان، جغرافیا و موضع از جمله این مولفه‌هاست. در تعریف جنگ و صلح باید به مفهوم کودکی نیز توجه داشت.باید دانست او در مواجهه با مسئله ناامنی در چه موضعی قرار دارد.

معصومه مرادی اگر بخواهیم جنگ و صلح را با نگاه منصفانه ببینیم، باید بگوییم در حوزه ادبیات کودک و نوجوان نگاه‌های افراط‌گرایانه بسیاری وارد شده است. دنیای کودک باید آمیخته با صلح و امنیت باشد. چگونه می‌توان این مولفه‌ها را حذف کرد و از صلح گفت؟ با توجه به این رویکرد، در ادبیات فارسی برخی دیدگاهی ضدجنگ دارند و آثاری ضدجنگ تولید می‌کنند. در نظر آنان ماهیت جنگ و خشونت در جهان‌بینی ایرانی و نگاه ایدئولوژیک تعریف شده و خوب نیست. در مقابل، عده‌ای نیز جنگ را به هر قیمتی مقدس می‌دانند. این نظر هم تنها وقتی پسندیده است که در مقابله با ظلم باشد.

وی افزود: پس انتظار می‌رود پرداختن به موضوع جنگ و صلح در ادبیات کودک با توجه به این زیرساخت فکری رواج یابد. اگر به نگاه اسطوره‌ای و سال‌های پیش از اسلام برگردیم، با قهرمان-کودکانی چون بستور 7ساله مواجه می‌شویم که چون هویت ملی‌اش در خطر است از صلح دم نمی‌زند و تسلیم را نمی‌پذیرد. در دیدگاه اسلامی نیز با آنکه الگو و اساس بر مهربانی استوار است، اما سلحشوری‌های حضرت قاسم در مقابله با دشمن نیز الگویی دیگر است. این دو نگاه در ادبیات کودک باید به‌شکلی معتدل جریان یابند.

مرادی با اشاره به اینکه دو نگاه دیگر به صورت بینابینی درباره مسئله جنگ در ادبیات کودک وجود دارد، بیان کرد: عده‌ای می‌گویند در مواجهه با جنگ با اینکه سختی‌ها و رنج‌هایی را متحمل می‌شویم، ناگزیر از دفاع هستیم و دیدگاه دیگر به مسئله تعهد و افزایش ایمان و سلحشوری در خلال جنگ می‌پردازد.

فعال حوزه ادبیات کودک و نوجوان ادامه داد: متاسفانه رویکرد عمده شاعران و نویسندگان کودک و نوجوان در مواجهه با مسئله کودکان فلسطینی، صلح‌گرایی و سکوت بود.

مرادی درباره طنز در ادبیات پایداری بیان کرد: طنز از مولفه‌هایی است که اگر درست به آن پرداخته شود، در خدمت ادبیات به‌ویژه ادبیات کودک قرار می‌گیرد. اما پرداختن بی‌برنامه به آن، با توجه به اینکه ادبیات پایداری گاه با سیاست درگیر می‌شود و تولیدکنندگان درصدد افزایش آمار و انتشار سالانه بنیادها و نهادها قرار می‌گیرند، باعث می‌شود این آثار از کیفیت تهی شوند. آثار طنزی چون آثار داوود امیریان و اکبر صحرایی از جمله آثار طنزی هستند که از مسخرگی و کیفیت پایین دور هستند و مسائل ناخوشایند جنگ را با مفاهیمی چون پهلوانی و شجاعت و دوستی به خوبی بیان می‌کنند. پشت طنز درد است و طنز نوع ادبی خوبی است که می‌تواند در خدمت ادبیات جنگ و پایداری قرار گیرد.

مرادی افزود: ما ناگزیر از آوردن مسئله جنگ در ادبیات کودک و نوجوان هستیم و سیاست‌گذاران نشر باید به مسائل و مولفه‌های کیفی توجه درستی داشته باشند تا آثار خوب تولید شود. اداره آثار به جای پرداختن به کیفیت، به ممیزی‌های سطحی می‌پردازد.

وی با اشاره به تساوی صلح امام حسن با جنگ امام حسین گفت: باید مفهوم صلح و جنگ را برای کودک و نوجوان به شکلی با کیفیت و تفکربرانگیز تبیین کرد.

مرادی درباره شکل‌های گوناگون بیان جنگ برای کودکان گفت: از آفت‌های ادبیات کودکان و نوجوانان که به نویسنده بازمی‌گردد، این است که عده‌ای از نویسندگان کودک، خود از بازماندگان جنگ هستند و بدون شناخت روان کودک امروز، از حال و هوای خود در جنگ تنها با زبان کودک و نوجوان می‌نویسند. باید به شیوه و زبان ارائه نیز توجه کرد. گاهی لازم است ادبیات در خدمت بازی‌های رایانه‌ای قرار بگیرد تا مفهومی را برای مخاطب کودک تبین کند. اگر راه ورود به ذهن کودک را بیابیم، می‌توانیم حلقه‌های گمشده ادبیات در سال‌های اخیر را بیابیم.