تقریظ رهبر انقلاب، نشانهگذاری فرهنگی برای هدایت جریان ادبیات پایداری
در پی انتشار تقریظ رهبر معظم انقلاب بر کتاب «همسفر آتش و برف»، این اثر بار دیگر در کانون توجه مخاطبان حوزه ادبیات پایداری قرار گرفت. به همین مناسبت، گفتوگویی با مدیر انتشارات روایت فتح انجام شده که به چرایی انتخاب این اثر، نقش زنان در روایتهای دفاع مقدس، شیوههای مستندسازی و پژوهش میدانی در تولید کتاب، و نیز برنامههای فرهنگی روایت فتح برای گسترش جریان ادبیات پایداری میپردازد.
به گزارش پایگاه اطلاعرسانی مجمع ناشران انقلاب اسلامی، در پی انتشار تقریظ رهبر معظم انقلاب بر کتاب «همسفر آتش و برف»، گفتوگویی اختصاصی با آقای محمد خانی، مدیر انتشارات روایت فتح انجام دادهایم؛ گفتوگویی دربارهی چرایی انتخاب این اثر، نقش زنان در روایتهای دفاع مقدس، شیوههای مستندسازی و پژوهش میدانی در تولید کتاب، و نیز برنامههای فرهنگی روایت فتح برای گسترش جریان ادبیات پایداری پس از انتشار تقریظ. در ادامه، متن کامل این گفتوگو را میخوانید.
کمی در مورد کتاب «همسفر آتش و برف» بریامان بگویید. داستان این کتاب را به صورت مختصر بفرمایید که در مورد چه شخصیتی است؟
کتاب همسفر آتش و برف نوشتهی آقای فرهاد خضری است که با تلاشهای سرکار خانم فرزانه مردی بهعنوان محقق اثر شکل گرفته است. این کتاب روایت زندگی خانم فرهناز رسولی، همسر شهید سعید قهاری سعید، است و در واقع واگوییای از زندگی مشترک این دو عزیز به شمار میرود. روایت زندگی خانم رسولی در کنار همسر شهیدش، جذابیتی ویژه برای مخاطبان به همراه دارد. خوشبختانه این اثر نیز به تقریظ مزین شده و مورد توجه قرار گرفته است.
با توجه به اینکه انتخاب سوژههای زنانه و خانوادهمحور در ادبیات پایداری روند رو به رشدی دارد، انتشارات شما چگونه به این نوع سوژهها میرسد و چه ملاکهایی برای انتخاب آنها دارد؟
روایت فتح طی ۲۸ سال گذشته تلاش کرده است بخشی از کتابهای خود را از دریچهی همسران شهدا روایت کند. مجموعه «نیمهی پنهان ماه» نیز از همین روند آغاز شد و خوشبختانه امروز نیز شاهد آثار تازهای از این دست هستیم.
ما تلاش کردهایم تا نیمهی کمتر روایتشدهی زندگی شهدا ـ یعنی جنبهی خانوادگی و سبک زندگی آنان پیش از حضور در جبهه و تا زمان شهادت ـ را بازگو کنیم تا مخاطب بیشتر با زندگی روزمرهی شهدا و خانوادههایشان آشنا شود. همسفر آتش و برف نیز در همین مسیر قرار دارد و به لطف تلاش نویسندهی گرامی، آقای خضری، به اثری موفق در این حوزه تبدیل شده است.
برای یافتن چنین سوژههایی، ما از خود مخاطبان نیز کمک میگیریم؛ از کسانی که در کنار شهدا زندگی کردهاند یا با آنان همراه بودهاند. بسیاری از موضوعات از طریق خانوادههای شهدا به دست ما میرسد. در سایت ravayatfath.ir فراخوانهای مختلفی منتشر شده و سعی میکنیم روایتها را از سراسر کشور جمعآوری کنیم تا تنوع اقلیمی و فرهنگی در کتابها حفظ شود.
زندگی شهید قهاری و همسر ایشان نیز بخشهایی در شهرهای مختلف کشور از جمله یزد، کردستان، کرمانشاه و ارومیه داشته و همین امر بر جذابیت روایت افزوده است. ما همواره از مردم عزیز میخواهیم که سوژههای مورد علاقهشان را برای ما ارسال کنند. پس از بررسی اولیهی زندگی شهید و داستان آن، موضوعات بر اساس اولویتهای خاص دستهبندی شده و روند تحقیق آغاز میشود.
در این کتاب، روایت از دل زندگی واقعی و مصاحبههای طولانی بیرون آمده است. در فرآیند مستندسازی و صحتسنجی روایتهای شفاهی، چه استاندارد یا الگویی در نشر شما اعمال میشود؟
تجربهی طولانی روایت فتح در مواجهه با راویان، موجب شده تا شناخت و اطلاعات دقیقی از رخدادهای دفاع مقدس داشته باشد. از سوی دیگر، روایت زندگی خانوادگی شهدا دارای جذابیتهای خاص خود است، زیرا معمولاً افرادی مانند همسران و مادران شهدا که سالها در کنار آنها زیستهاند، بهترین راویان برای بازگویی بخشهای مختلف زندگیشان هستند.
در چند سال گذشته بر اساس همین تجربه، تلاش کردهایم با همهی اعضای خانوادهی شهید مصاحبه کنیم. این گفتوگوها گاهی موجب یادآوری خاطرات فراموششده برای اعضای دیگر خانواده میشود و بخشهایی از گذشته بازسازی ذهنی میگردد.
برای تکمیل روایت، بازبینی عکسها و اسناد و مصاحبه با دوستان، همرزمان و کسانی که در جبهه در کنار شهید بودهاند نیز کمک میکند تا ابعاد گوناگون زندگی او روشن شود. حاصل تمام این تحقیقها در اختیار نویسنده قرار میگیرد تا در صورت لزوم، بخشهایی را تکمیل کند و روایت جامعتری از زندگی شهید ارائه دهد.
این اثر ترکیبی از ادبیات داستانی و واقعنگاری تاریخی است. چگونه تعادل میان جذابیت رمانگونه و دقت تاریخی را حفظ میکنید؟
پاسخ این پرسش را خود نویسنده در بخش پایانی کتاب با عنوان «چرا رمان مستند» داده است. او توضیح میدهد که چگونه میتوان خاطرات مستند را با زبان روایت داستانی درآمیخت تا هم جذابیت ادبی داشته باشد و هم مستندات تاریخی و واقعی آن حفظ شود. در واقع، هدف ما دستیابی به تعادلی است که روایت را هم مستند و هم دلنشین کند.
در واقع هنر نویسنده به عنوان راوی مکمل اینجا خودش را نشان می دهد.
روایتهای شما معمولاً چندلایهاند؛ از خانواده شهید گرفته تا تاریخ اجتماعی و تحولات انقلاب. در طراحی ساختار کتابها، چه شیوهای برای حفظ انسجام و پیوستگی روایت به کار میرود؟
ما بهعنوان ناشر، چارچوبهای مشخصی را برای محققان خود تعیین میکنیم. آنان موظفاند اطلاعات کاملی از همهی جنبههای زندگی شهید گردآوری کنند: از اعضای خانواده، دوستان، همرزمان و کسانی که در دوران جنگ یا بعد از آن در کنار شهید بودهاند.
در برخی کتابها مانند همسفر آتش و برف، روایت تنها به دوران دفاع مقدس محدود نمیشود و بخشهایی از زندگی پس از جنگ را نیز دربرمیگیرد. در نهایت تمام اطلاعات گردآوریشده در اختیار نویسنده قرار میگیرد تا با فرصت کافی روی اثر کار کند. در صورت نیاز نیز اطلاعات تکمیلی به او داده میشود تا روایت کاملتر و دقیقتری شکل بگیرد.
کتاب «همسفر آتش و برف» و برخی دیگر از کتابهای انتشارات شما، بر نقش کمتر روایتشده زنان در دفاع مقدس و انقلاب تأکید دارند. این خطمشی چقدر آگاهانه و بخشی از سیاستگذاری نشر است؟
روایت فتح سالهاست با مجموعههایی مانند «نیمهی پنهان ماه» و مجموعه های مشابه آن شناخته میشود؛ آثاری که از نگاه همسران و مادران شهدا به زندگی این عزیزان میپردازد و بر سبک زندگی خانوادگی آنها تأکید دارد. بخش زیادی از کتابهای ما از همین نوع است.
در راستای سیاستگذاری کلان حوزهی نشر، تلاش کردهایم در همان چارچوب حرکت کنیم و از زاویهای به موضوع بپردازیم که شاید دیگر ناشران کمتر سراغ آن رفتهاند. در واقع، هدف ما پر کردن خلأهایی است که در روایتها وجود دارد تا ادبیات پایداری، تصویری کاملتر از خانواده و زنان ایثارگر ارائه دهد.
بهنظر شما، انگیزه رهبر معظم انقلاب از راهاندازی جریان تقریظ بر کتابها و به ویژه آثار دفاع مقدس چیست و این سنت فرهنگی چه جهت دهی تولیدی را ایجاد و کدام خلأ را در فضای ادبیات پایداری کشور پر میکند؟
تقریظ، در واقع نوعی نشانهگذاری و ایجاد توجه بیشتر بر روی موضوعات این کتابهاست و به نوعی خطدهی عملیات فرهنگی محسوب میشود. از آنجا که ایشان در زمینهی ادبیات، صاحبنظر هستند، اطلاعات فنی در حوزهی تولید کتاب دارند و در ادبیات نیز مطلعاند، این تقریظ یک عملیات فرهنگی مهم تلقی میشود.
مخصوصاً در سالهای اخیر، شاهد رونمایی از تقریظهایی بودهایم که ابعاد فرهنگی گستردهتری را مد نظر قرار دادهاند؛ از جمله بیان زندگی مدافعان حرم، مجاهدتهای زنان در کنار شهدا (بهویژه در سه تقریظ اخیر) و روایت زندگی قهرمانانهی شهدا برای نسل جوان امروز، که از اهداف اصلی است.
اگر روند تقریظ در سالهای گذشته را دقیقتر بررسی کنیم، اهداف جزئیتری نیز قابل استخراج است. این فرآیند تقریظ، هم برای ناشرین موجب تقویت روحیه میشود و هم توجه مخاطبان را به این حوزه جلب میکند و در نتیجه اتفاقات مبارکی برای حوزهی کتاب شهدا شکل میگیرد.
به نظر شما کدام ویژگی کتاب «همسفر آتش و برف» سبب جلب توجه حضرت آقا شده که بر این کتاب تقریظ نگاشتهاند؟
یکی از ویژگیهای این تقریظ، توجه نویسندگان عزیز به «ابتکار» است؛ کلمهای که حضرت آقا برای توصیف کار نو و خلاقانه بهکار بردند. ایشان با ذکر کلماتی چون «جذابیت» و «شیرین بودن اثر»، توجه تمام اهالی ادبیات را به شیوهی روایت این زندگی و همچنین به صبر مجاهدانهای که این بانوی گرامی داشتهاند، جلب میکنند.
انتشار متن تقریظ رهبر انقلاب بر کتابها معمولاً توجه ملی و تقاضای گستردهای حول آن ایجاد میکند. انتشارات شما برای مدیریت چاپهای پیاپی، آمادهسازی فوری، و تأمین سراسری کتاب چه برنامهای دارد؟ چه برنامههایی برای بازاریابی فرهنگی، کمپینهای رسانهای و معرفی هدفمند این کتابها دارید؟
ظرف دو ماه گذشته پس از انتشار خبر مبارک تقریظ حضرت آقا بر کتاب همسفر آتش و برف، برنامهریزی دقیقی برای در اختیار قرار دادن کتاب به همهی علاقهمندان انجام شد. کتاب به تعداد مورد نیاز چاپ و طی دو ماه گذشته در اختیار تمامی کتابفروشیهای سطح کشور قرار گرفت.
همچنین، با کتابفروشیهای آنلاین ارتباط برقرار شد تا کتاب در وبگاههای مختلف برای فروش عرضه شود. هماکنون هم از طریق فضای مجازی و هم بهصورت فیزیکی در کتابفروشیها میتوان کتاب را تهیه کرد.
فعالیت دیگری که آغاز شده، «پویش خط امین» است که طی آن این کتاب به همراه چند کتاب تقریظی دیگر در اختیار قرار گرفته و نوعی مسابقه پیرامون آنها برگزار میشود.
نهاد کتابخانهها نیز پویشی مستقل برای این کتاب آغاز کرده که در حال برگزاری است. زحمات بزرگواران دیگر، از جمله نهاد کتابخانهها، برای این کتاب قابل تقدیر است. چندین برنامه معرفی این کتاب در استانهای مختلفی مانند کرمانشاه و همدان با حضور محقق کتاب، خانواده شهید و کارشناسان ادبی برگزار شده و این کتاب معرفی و تبیین شده است. در همین دو ماه، این فرآیندها در سطح کشور شکل گرفته و انشاءالله برنامهریزیهایی برای فراهم کردن فضاهای تبلیغی و ترویجی مناسبتر انجام شده و هماهنگیهایی با نهادهای مختلف صورت گرفته است.
در سالهای اخیر، اهمیت اقتباسهای صوتی، تصویری و رسانهای افزایش یافته است. آیا برای تبدیل این اثر به کتاب صوتی، مستند یا محتواهای چندرسانهای برنامهای دارید؟
خوشبختانه بنیاد روایت فتح در زمینهی تولیدات مختلف فرهنگی فعال است. طی سالهای اخیر، تولیدات دیگری در قالب مستند و سینمایی دربارهی شهید قهاری انجام شده است. ما تلاش کردیم تا مستند «شهید قهاری سعید» که اخیراً تولید شده بود را به کتاب الحاق کنیم. رمزینه (QR Code) در صفحات ابتدایی کتاب قرار داده شده که عزیزان میتوانند با استفاده از آن، مستند شهید قهاری سعید را مشاهده کرده و اطلاعات تکمیلی را کسب کنند. این اتفاق بسیار مبارک است.
از طرفی، فیلم سینمایی «پیشمرگ» که محصول بنیاد روایت فتح است، سال گذشته تولید شد و پیش از انتشار خبر تقریظ، توجه بسیاری از عزیزان را به زندگی شهید قهاری سعید جلب کرده بود. با انتشار متن تقریظ نیز مجدداً بر بیان زندگی این شهید عزیز تأکید شد. امروزه در روایت فتح، هماهنگی و همراستایی اقلام فرهنگی مختلف برای بیان زندگی شهدا در حال شکلگیری است و این افتخار بزرگی برای ماست. هر یک از عزیزان که تمایل به کسب اطلاعات بیشتر دربارهی این شهید دارند، اکنون میتوانند هم مستند، هم فیلم سینمایی و هم کتاب همسفر آتش و برف را مطالعه یا مشاهده کنند.
آیا انتشار تقریظ و توجه رهبری به کتابهای حوزه دفاع مقدس، مسئولیت و تکلیف تازهای برای ناشر مربوطه و دیگر ناشران حوزه ادبیات پایداری ایجاد میکند؟
نشان تقریظ باعث غرور نویسنده و اعضای نشر نخواهد شد، بلکه بار مسئولیتی انتشارات را سنگینتر میکند. ما در روایت فتح افتخار داریم که چهار اثر خودمان شامل دلتنگ نباش، اسم تو مصطفی است، بیست سال و سه روز و همسفر آتش و برف مفتخر به دریافت تقریظ هستند.
این افتخار، مسئولیت روایت فتح را بیشتر میکند تا به نکاتی که در کتب تقریظی گذشته بیان شده، بیشتر توجه کند. ما باید به مؤلفههایی که مخاطبان جوان ما مطالبه میکنند — مانند نوآوری در تألیف، ابتکار در نگارش، صحت اطلاعات، و سایر مواردی که در این تقریظها مورد توجه قرار گرفته — توجه ویژهای داشته باشیم. امروز مسئولیت بیشتری بر دوش ما قرار داده شده است.