آثار فرهنگی ایران، باید الهام‌بخش جهان شوند
مدیر انتشارات نشان با تأکید بر ضرورت ارتقای کیفیت آثار فرهنگی درباره فلسطین گفت: باید عیار تولیدات فرهنگی کشور به اندازه‌ای بالا برود که جهان اسلام منتظر انتشار آثار جدید ایران درباره فلسطین و ترجمه آن‌ها باشد.
به گزارش پایگاه اطلاع رسانی مجمع ناشران انقلاب اسلامی، آثار فرهنگی ایران، باید الهام‌بخش جهان شونددر آستانه برگزاری اختتامیه سومین دوره جایزه جهانی ادبیات فلسطین گفت‌گوی محمد حقی، مدیر انتشارات نشان را از نظر می‌گذرانید. وی در این گفت‌وگو از تجربه گسترش فعالیت در حوزه نشر آثار فلسطینی، معیارهای انتخاب کتاب، ضرورت بازارسازی و نقش ادبیات در بازتاب واقعیت‌های فلسطین می‌گوید و به تشریح راهکارهای اثرگذاری بیشتر تولیدات فرهنگی ایران در عرصه بین‌المللی می‌پردازد. مدیر انتشارات نشان با تأکید بر ضرورت ارتقای کیفیت آثار فرهنگی درباره فلسطین گفت: باید عیار تولیدات فرهنگی کشور به اندازه‌ای بالا برود که جهان اسلام منتظر انتشار آثار جدید ایران درباره فلسطین و ترجمه آن‌ها باشد.
چه شد که تصمیم گرفتید به‌صورت گسترده‌تر به انتشار کتاب‌هایی درباره فلسطین بپردازید؟
بعد از طوفان‌الاقصی و اتفاقات هفتم اکتبر، روند حوادث به‌گونه‌ای پیش می‌رفت که تقریباً بعد از یکی دو هفته برای من مسجل شد این جنگ مانند جنگ‌های گذشته اسرائیل نیست. از سال ۱۹۴۸ تا ۱۹۷۳ چهار جنگ بزرگ اعراب اتفاق افتاد و بعد هم جنگ‌های ۲۲روزه، ۳۳روزه و ۱۱روزه رخ داد؛ اما این بار به نظر می‌رسید اسرائیل قرار نیست مانند دفعات قبلی بجنگد. به این نتیجه رسیدیم که اسرائیل می‌خواهد بالاخره با جریان‌هایی که با آن‌ها در تعارض است، تعیین تکلیف نهایی کند. همین مسئله باعث شد به این نتیجه برسم که با توجه به چنین موقعیت و فضایی، مسئله فلسطین و غزه تا سال‌ها مسئله جامعه خواهد بود و این پرسش مطرح خواهد شد که اصلاً چه شده و چه اتفاقی افتاده است. این موضوع باعث شد به سمت فعالیت گسترده‌تری برویم. البته پیش از آن هم در این زمینه فعالیت داشتیم، اما اینکه در یک سال تعداد قابل‌توجهی کتاب منتشر شود، پیش از این سابقه نداشت.
در انتخاب آثار برای انتشار، چه معیارهایی را در نظر داشتید؟
با مشورت کارشناسانی که در این زمینه تخصص و آشنایی داشتند، به سراغ محتواهایی رفتیم که بتوانند موضوعات مختلف را پوشش دهند؛ یعنی قرار نیست یک حرف را با زبان‌های مختلف تکرار کنیم. مسئله اسرائیل و فلسطین و این کشتار، ابعاد مختلفی دارد که باید به همه آن‌ها پرداخته شود. از طرف دیگر، قالب‌های متنوعی نیز برای پرداختن به این موضوع وجود دارد؛ چه پژوهش، چه روایت، چه تاریخ، چه رمان و امثال این‌ها. انتخاب‌ها با مشورت کارشناسان ارشد این حوزه انجام شد. جایزه جهانی فلسطین هم یک محمل کارشناسی برای ما ایجاد کرده بود. این جایزه، در کنار اثربخشی‌ای که در سطح بین‌المللی و ملی داشت، فرصتی فراهم کرد تا به آثاری توجه کنیم که در فرایند داوری، ویژگی‌های خاصی داشتند و موفق به کسب جایزه و رتبه شده بودند. این موضوع هم فرصت ویژه‌ای برای ما ایجاد کرد تا چند عنوان را از میان همان آثار انتخاب کنیم.
با توجه به شرایط اقتصادی بازار کتاب، هنگام انتخاب این آثار تا چه اندازه به میزان استقبال مخاطبان و هزینه‌های انتشار توجه داشتید؟
در مورد بازار، حتماً وقتی یک ناشر به سراغ تولید محتوا می‌رود، باید حواسش به اقتصاد آن کتاب باشد؛ ولی لزوماً انتخاب و تصمیمش نباید به این گره بخورد که در بازار چه اتفاقی می‌افتد. گاهی اوقات، به تعبیر من، انسان کاری را به دلیل اهمیت و ضرورتی که برای آن قائل است، انجام می‌دهد. وقتی موضوعی تا این اندازه اهمیت دارد، «وَلَوْ بَلَغَ ما بَلَغَ»، باید به سراغ آن رفت. البته این به معنای بی‌توجهی به اقتصاد نبوده است. وقتی می‌گوییم باید به ابعاد مختلف ماجرا و در قالب‌های مختلف بپردازیم، باید به اقتصاد هم توجه کرد؛ چون حرف تکراری طبیعتاً آن‌چنان مورد استقبال قرار نمی‌گیرد.
پس از انتشار کتاب‌ها، چه بازخوردی از مخاطبان دریافت کردید؟ آیا این بازخوردها بر میزان فروش و روند همکاری با نویسندگان و مترجمان تأثیر داشت؟
من معتقدم در این باره، خود آن رخداد اهمیت بسیار زیادی داشت؛ یعنی ماجرای هفتم اکتبر و جنایت‌هایی که مردم دنیا درباره اسرائیل به‌عینه دیدند. اما مسئله این است که همه این‌ها به این معنا نیست که اگر کتابی چاپ شود، حتماً از آن استقبال خواهد شد. اعتقاد من این بود که باید برای این کار بازارسازی هم صورت بگیرد؛ یعنی یک نیاز بالقوه وجود دارد که شما با تولید آثار، ترویج آن‌ها و فعالیت‌های رسانه‌ای، آن را به نیازی بالفعل تبدیل می‌کنید. به نظر من، بازخورد این فعالیت آن بود که پس از مدت کوتاهی، تقریباً به مرجعیت در این حوزه دست پیدا کردیم؛ به‌گونه‌ای که نویسندگان و مترجمان هنگام مواجهه با سوژه‌هایی از این دست، ما را به‌عنوان یکی از نخستین گزینه‌های همکاری انتخاب می‌کردند.
چرا ممکن است فردی که پیگیر اخبار سیاسی نیست یا اطلاعات زیادی درباره فلسطین ندارد، با خواندن کتاب درباره این موضوع ارتباط برقرار کند؟ کتاب چه ظرفیتی فراتر از اخبار و شبکه‌های اجتماعی دارد؟
اساساً فضای شبکه‌های اجتماعی، فضای عمیق شدن و تمرکز نیست. این موضوع بر اساس مطالعاتی هم که انجام شده، از جمله مباحث مطرح‌شده در کتاب‌هایی مانند «اینترنت با مغز ما چه می‌کند؟»، قابل بررسی است. کتاب، آدم را به خلوت و تمرکز می‌برد. بارها محتوایی را در شبکه‌های اجتماعی دنبال کرده‌ام که اثر آن حتی پس از ۲۴ یا ۴۸ ساعت نیز در ذهنم باقی نمانده است؛ اما کتابی را که چند سال پیش در این زمینه خوانده‌ام، همچنان به یاد دارم. به همین دلیل است که کتاب، اگرچه مانند رسانه و شبکه‌های اجتماعی فراگیر نیست، اما در فردی که با آن ارتباط برقرار می‌کند، عمق بیشتری ایجاد می‌کند و کیفیت این ارتباط به‌شدت بالاتر می‌رود.
ادبیات و روایت‌های مستند چه نقشی در شناخت زندگی مردم فلسطین و انتقال تجربه زیسته آن‌ها به مخاطبان دارند؟
به نظر من، برای برقراری ارتباط عمومی میان مسئله و مخاطب، بهترین قالب، رمان و روایت است؛ چراکه روایت، تجربه زیسته است، به جزئیات می‌پردازد و مخاطب را به سمت زندگی کردن در جهانی دیگر می‌برد. هیچ کتاب تاریخی یا پژوهشی نمی‌تواند به‌اندازه داستان و روایت، یک مسئله را ملموس کند و از چنین ظرفیتی برخوردار نیست. به همین جهت، توجه به داستان و امثال این‌ها اهمیت فوق‌العاده‌ای دارد.
فعالیت در حوزه انتشار کتاب‌های مرتبط با فلسطین چه تجربه و دستاورد تازه‌ای برای شما داشت؟ آیا در جریان این فعالیت با ابعاد جدیدی از مسئله فلسطین مواجه شدید؟
ما هم پیش از ورود جدی به این مسئله، بر اساس شناخت کلی‌ای که از ماجرای اسرائیل و فلسطین داشتیم، با آن ارتباط برقرار کرده بودیم؛ اما هرچه جلوتر رفتیم، ابعاد مختلفی از این جنایت برای خودمان آشکار شد. از آپارتاید عجیب‌وغریبی که در سرزمین‌های مردم مظلوم فلسطین وجود دارد، تا آن زندان بزرگی که اسرائیلی‌ها در غزه طراحی کرده‌اند و می‌توان آن را بزرگ‌ترین زندان روی زمین دانست؛ همچنین سلاح‌های مختلفی که در آنجا تولید و آزمایش می‌شوند و دروغ‌هایی که این‌ها به خورد جامعه جهانی داده‌اند. جامعه جهانی نیز خود را به غفلت زده است؛ به این معنا که با وجود مطرح شدن دروغ‌ها، ترجیح می‌دهد آن‌ها را بپذیرد و باور کند. این ابعاد تازه برای خود ما هم آشکار شد و باعث شد انگیزه‌مان نسبت به این مسئله بیشتر شود. البته مواجهه من با مسئله اسرائیل، پیش و پس از جنگ‌های تحمیلی‌ای که به کشور عزیز ما تحمیل شد، متفاوت است. من تا پیش از آن با اسرائیل غاصب مواجه بودم، اما پس از آن با اسرائیل متجاوز و قاتل مردم ایران طرف هستم. البته از نظر وجدانی، چنین تفاوتی نباید وجود داشته باشد. نباید میان شهدایی که در نقاط مختلف جهان به دست اسرائیل به شهادت می‌رسند و شهدای ایران تفاوتی قائل شویم؛ بااین‌حال، طبیعی است که با شهدای هم‌وطن خود ارتباط بیشتری برقرار کنیم. این تغییر نگاه من نسبت به اسرائیل، از اسرائیل غاصب به اسرائیل متجاوز و قاتل مردم ایران، حتماً در انگیزه ما برای تمرکز بیشتر بر این موضوع تأثیر داشته است.
چه حمایت‌هایی می‌تواند به ناشران برای تولید و انتشار آثار بیشتر درباره فلسطین و معرفی آن‌ها در بازارهای داخلی و بین‌المللی کمک کند؟
به نظر من، مهم‌ترین کار، ترویج آثاری است که تولید می‌شوند. این آثار باید با سازوکارهای ترویجی و رسانه‌ای معرفی شوند. چنین معرفی‌هایی می‌تواند سایر عرصه‌ها را نیز پوشش دهد. با تأمین هزینه‌های تولید از طریق تبلیغ و ترویج، امکان پرداخت حقوق و تأمین منافع مادی نویسندگان و مترجمان نیز فراهم خواهد شد. نکته دیگر در عرصه بین‌المللی این است که بخشی از مسئله به خود ما برمی‌گردد: آیا ما در زمینه ظلم‌های اسرائیل و آمریکا و اتفاقاتی که در حال وقوع است، آثاری تولید کرده‌ایم که ظرفیت جهانی شدن داشته باشند؟ این نخستین مسئله‌ای است که باید به آن توجه کنیم. عیار تولیدات فرهنگی ما باید به اندازه‌ای بالا باشد که از ظرفیت جهانی شدن برخوردار باشند. من معتقدم اگر تاکنون چنین اتفاقی نیفتاده است، باید انگیزه نویسندگان را برای فعالیت در این زمینه افزایش دهیم. ایران اکنون در عرصه‌های سیاسی و نظامی و در زمینه مقاومت، الهام‌بخش جهان شده است. آثار فرهنگی ما هم باید الهام‌بخش جهان شوند. به اعتقاد من، دست‌کم باید به جایگاهی برسیم که جهان اسلام در انتظار انتشار آثار جدید ایران درباره اسرائیل باشد تا آن‌ها را ترجمه کند. باید عیار تولیدات ما آن‌قدر بالا برود که کشورهای دیگر منتظر باشند آثار جدیدی از ما درباره اسرائیل تولید شود.
وضعیت تولید کتاب در حوزه فلسطین در ایران را چگونه ارزیابی می‌کنید و برای افزایش آثار در این زمینه چه راهکاری دارید؟
در مورد تولید کتاب، به نظرم باید از تولید کتاب در حوزه فلسطین فراتر برویم و به سمت تولید کتاب در زمینه استکبار، یعنی آمریکا به‌عنوان شیطان بزرگ و اسرائیل به‌عنوان شیطان کوچک، حرکت کنیم. باید تولیداتمان را در این زمینه‌ها، با هدف شناخت دشمن و افزایش معرفت نسبت به آن، گسترش دهیم. رویکردی که در این زمینه اتخاذ کرده‌ام، مبتنی بر اسرائیل‌شناسی شفاف و آمریکاشناسی است؛ یعنی باید دشمن را همان‌گونه که هست، روایت و معرفی کنیم. نمی‌خواهم وارد فضایی شویم که در آن شناختی کاریکاتوری یا جزئی از دشمنمان داشته باشیم. هرچه شناخت ما از دشمن، جریان‌های سیاسی و توانمندی‌های نظامی، اطلاعاتی و امنیتی آن بیشتر شود، نخبگان بیشتری به بررسی و شناخت آن خواهند پرداخت و افراد بیشتری برای مقابله با آن وارد میدان خواهند شد. پیشنهاد من این است که اداره کتاب وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی در این زمینه با تسامح بیشتری برخورد کند؛ چراکه دشمن‌شناسی صرفاً از طریق خطابه و وعظ محقق نمی‌شود. دشمن‌شناسی با این رویکرد محقق می‌شود که من با توانمندی واقعی دشمنم مواجه شوم و بر اساس شناخت واقعی خودم بتوانم پدافند مناسب یا آفند مناسب را طراحی کنم.
رویدادها و جوایز ادبی مرتبط با فلسطین چه نقشی در معرفی آثار و تشویق ناشران و نویسندگان به فعالیت بیشتر در این حوزه دارند؟
به نظر من، تجربه این مدت بهترین گواه بر این موضوع است. جوایز ادبی در ایجاد انگیزه برای نویسندگان و جایزه جهانی فلسطین در ترغیب ناشران به فعالیت بیشتر، نقش مؤثری داشته‌اند و آثار این تأثیر را می‌توان در رشد تولید کتاب در این حوزه به‌وضوح مشاهده کرد. البته اعتقاد من این است که وقتی جایزه‌ای اعطا می‌شود، تازه بخش مهمی از کار آن پس از پایان مراسم اعطای جوایز آغاز می‌شود؛ موضوعی که به نظرم هنوز جای کار دارد و خلأ آن به‌شدت احساس می‌شود. کتاب‌هایی که می‌توانند رتبه کسب کنند و جایزه ببرند، باید از نظر رسانه‌ای نیز ارج‌وقرب پیدا کنند و اصطلاحاً دیده شوند. در این زمینه کم‌کاری وجود دارد.