مسئله فلسطین را به موضوعی احساسی تبدیل کردهایم؛ آگاهی درباره آن در جامعه کمرنگ است
مدیر انتشارات امیرکبیر با انتقاد از غلبه نگاه احساسی بر مسئله فلسطین گفت: بیش از آنکه بخواهیم فلسطین را بشناسیم، میخواهیم برای آن دل بسوزانیم؛ درحالیکه شناخت جریانهای سیاسی، اجتماعی و زندگی مردم فلسطین در مطالعات و فضای نشر کشور بسیار کمرنگ است.
مسئله فلسطین همواره یکی از موضوعات مهم در عرصه فرهنگی و سیاسی ایران بوده است؛ موضوعی که در کنار حضور پررنگ در مناسبات سیاسی و اجتماعی، در حوزه کتاب و نشر نیز مورد توجه ناشران و نویسندگان قرار گرفته است. با این حال، میزان استقبال مخاطبان از آثار این حوزه و چگونگی تبدیل دغدغه عمومی فلسطین به یک جریان مطالعاتی و کتابخوانی، همچنان از مسائل قابل تأمل است.در آستانه برگزاری اختتامیه سومین دوره جایزه جهانی ادبیات فلسطین، گفتوگویی با مجدالدین معلمی، مدیر انتشارات امیرکبیر در خصوص بررسی جایگاه مسئله فلسطین در عرصه کتاب و نشر ایران و میزان استقبال مخاطبان از آثار مرتبط با این موضوع و ضرورت تبدیل دغدغه عمومی فلسطین به جریانی پایدار در حوزه مطالعه و پژوهش را از نظر میگذرانید.
چه شد که تصمیم گرفتید کتابهایی درباره فلسطین منتشر کنید؟ چه چیزی در آن آثار توجه شما را جلب کرد؟
مسئله فلسطین، فارغ از مسائل دولتها، همیشه مسئله مردم ایران بوده است. حتی در زمان شاه نیز این موضوع از مسائل مورد توجه مردم ایران و جهان اسلام به شمار میرفته است. برای مثال، یکی از قلههای اقدامات مرحوم نواب صفوی، سفر به مصر، شرکت در اجلاس فلسطین و سخنرانی درباره این مسئله بود. همچنین شهید مطهری پیش از انقلاب نسبت به مسئله فلسطین حساسیت و توجه پررنگی داشتند. بعد از انقلاب نیز دو راهپیمایی رسمی در کشور داریم که یکی از آنها مربوط به فلسطین است. بنابراین، دغدغهمندی نسبت به مسئله فلسطین همواره جزو مسائل عمومی مردم و حکومت بوده است. اگر بخواهم کمی انتقادی به موضوع نگاه کنم، یکی از اتفاقاتی که بهتدریج رخ داده، تبدیلشدن مسئله فلسطین از یک مسئله ایدئولوژیک به مسئلهای حسی است. مردم بیش از آنکه نسبت به خود پدیده فلسطین آگاهی داشته باشند، بر اساس احساس و اعتماد نسبت به حکومت با این مسئله ارتباط برقرار کردهاند. چون حکومت و جمهوری اسلامی پای فلسطین ایستاده بود، بخشی از مردم ما هم با آن احساس همراهی کردند.
اما آگاهی نسبت به جریانهای حاضر در فلسطین، اتفاقات آنجا، جهتگیریهای این جریانها و زندگی مردم فلسطین بسیار کمرنگ شده است. شاید برای بسیاری از مردم ایران روشن نباشد که کرانه باختری کجاست، غزه چیست؛ حماس چه تفاوتی با جهاد اسلامی دارد؛ جهاد اسلامی چه تفاوتی با جریان عرفات و تیم حاکم بر کرانه باختری دارد و روابط این جریانها با یکدیگر و حتی با رژیم صهیونیستی چگونه است. بهتدریج، مردم فلسطین به مردمانی مظلوم تبدیل شدهاند که باید برایشان دلسوزاند. البته این مظلومیت واقعاً هم جزو غم و غصههای همیشگی ماست، اما آگاهی نسبت به زندگی آنها بسیار کمرنگ شده است. برای مثال، پدیده آوارگی، کوچ و زندگی در اردوگاهها چیست؟ موقعیتی عجیبتر از این نمیتوان پیدا کرد که کسی در اردوگاه زندگی کند، آنجا به دنیا بیاید، بزرگ شود و تمام زندگیاش را در چادر و در کنار چادرهای دیگر بگذراند؛ آن هم در کشوری دیگر. اینها موقعیتهایی تراژیک و کاملاً قصهساز هستند.
اما انگار دنیا تصمیم گرفته است قصه مردم فلسطین را نشنود، نبیند و درباره آن ننویسد. از طرفی، به دلیل سیطره بنگاههای صهیونیستی بر فضاهای رسانهای و فرهنگی، بایکوتها و سانسورها و فشارهایی که اعمال میشد، افراد کمتری به سمت روایت زندگی مردم فلسطین رفتند. کسی که میخواهد وارد مسئله فلسطین شود، میتواند چند بُعد را در نظر بگیرد. یک بُعد، جغرافیا و مرزبندیهای سیاسی و شناخت عالمانه و دانشگاهی از پدیده فلسطین است. این بُعد بهشدت کمرنگ شده است. اگر بخواهم بگویم ما الان در کشورمان چه چیزی نداریم، میتوانم بگویم شناخت دانشگاهی از فلسطین و مسائل آن نداریم. مهمترین منابع ما درباره فلسطین، متعلق به ۴۰ یا ۵۰ سال پیش و حتی قبلتر است. بخشی از این منابع را نیز جریانهای چپ تولید کردهاند؛ چون حساسیت این جریان در آن دوره نسبت به فلسطین پررنگ بود.
مطالعات دانشگاهی ما بسیار عقبتر از مسئله فلسطین است. من با کتابهایی که برای انتشار به ما ارائه میشوند و ترجمههایی که در این حوزه صورت میگیرند، مواجه هستم و میبینم که جنس مطالعات و ترجمهها همچنان مربوط به فلسطین ۲۰ یا ۳۰ سال پیش است. فلسطین امروز برای ما بسیار غریبه است و در فضای کتاب و نشر کمتر به آن پرداخته شده است. یکی از عقبماندگیهای ما در مسئله فلسطین، شناخت فلسطین و فلسطینیان و مواجهه عالمانه و علمی با این پدیده است؛ از جمله تحلیل جامعهشناختی پدیده آوارگی و تقسیمبندیهای مختلف آن. تقریباً میتوان گفت امروزه چنین مطالعاتی در اختیار نداریم و اگر کسی بخواهد درباره فلسطین مطالعه کند، دستش تقریباً خالی است.
بخش دیگری از آثار این حوزه، روایتهای مردمی از مصیبتها، گرفتاریها، مشکلات، سبک زندگی و دیدگاههای مردم فلسطین هستند. بخش سوم نیز آثاری هستند که به سراغ آوارگان فلسطینی میروند تا روایت خودشان را از شهر، کشور یا منطقهای که به آن تعلق داشتهاند، ارائه دهند. این سه دسته تقریباً در فضای کتاب فلسطین مشهود هستند. ما در انتشارات امیرکبیر بیشتر روی روایت زندگی مردم فلسطین تمرکز کردهایم. نبود روایت دانشگاهی و تحلیل عالمانه از فلسطین باعث شده است که نتوانیم برخی مسائل را بهدرستی بفهمیم. برای مثال، اگر حزبالله لبنان در دفاع از سوریه میایستد و فلسطینیها یکی از مهمترین مشکلات را برای حزبالله ایجاد میکنند، این مسئله از کجا نشئت میگیرد؟ نگاه فلسطینیان به دفاع ما از سوریه چه بوده است؟ حضور ما در سوریه چه معنایی برای آنها داشته است؟ وقتی شناخت دقیقی از این مسائل نداریم، دلیلش این است که نگاه جامعهشناختی و دقیقی نسبت به گرایشهای موجود در فلسطین و ذهنیت مردم آنجا نداریم. ما یک جنگ بسیار بزرگ با اسرائیل داشتهایم و طبیعتاً دشمن اول فلسطینیها اسرائیل است؛ اما اینکه ذهنیت فلسطینیها نسبت به ما چیست و اگر اسرائیل به ما حمله کند، مردم فلسطین چه واکنشی نسبت به ما خواهند داشت، تقریباً هیچ نمیدانیم و نمیتوانیم آن را تحلیل کنیم. یکی از دلایل این مسئله آن است که نگاه تحلیلی ما به فلسطین کاملاً حسی شده و عمدتاً به سمت روایت مظلومیت، اشک و آه و فغان و کشتهشدن مردم فلسطین رفتهایم؛ درحالیکه تحلیلی نسبت به تقسیمبندیها و جریانهای موجود در آنجا نداریم. بنابراین، با توجه به وضعیت بازار نشر، بهترین جایی که میتوانستیم در آن فعالیت کنیم، روایت مردم فلسطین و داستانهایی از زندگی آنها بود.
وقتی کتابها را برای انتشار بررسی میکردید، چه چیزی بیش از همه در انتخاب شما تأثیر داشت؟ موضوع و محتوای کتاب، کیفیت ادبی و روایت آن، مستند بودن مطالب یا دغدغهای که پشت اثر بود؟
دغدغه فلسطین همیشه در ذهن همه ما پررنگ بوده است. طبیعی است که یک نویسنده دغدغهمند و دارای جهتگیری فکری نیز نسبت به این مسئله حساس باشد. از طرف دیگر، اسرائیل بهعنوان دشمن بزرگی برای ایران مطرح است و این مسئله همیشه دغدغه نویسندگان بوده و هست. اما بحث مهم، استقبال مخاطب و زاویه نگاه به این موضوع است. باید ببینیم چطور باید به مسئله فلسطین نگاه کنیم؛ زیرا کتابها از زاویههای مختلفی نوشته میشوند و این موضوع اهمیت دارد. شاید یکی از نقاط ضعف بزرگ ما این باشد که کمتر میخواهیم مسئله فلسطین را بفهمیم و بیشتر میخواهیم برای آن دل بسوزانیم. به همین دلیل، مطالعات ما در این حوزه بسیار پایین است. شاید به همین دلیل بسیاری از پژوهشگران و نویسندگان کمتر تمایل پیدا میکنند که در این حوزه فعالیت کنند. وقتی کتابهایی در حوزه فلسطین داریم و میبینیم مخاطب از آنها استقبال نمیکند، این مسئله اهمیت پیدا میکند؛ درحالیکه همان مخاطب هر شب مسئله فلسطین را فریاد میزند، پرچم فلسطین را به دست میگیرد، راهپیمایی میکند و حتی برای این دغدغه هزینه میدهد. اما کمتر به سمت مطالعه میآید و همین مسئله انگیزه نویسنده را برای تولید اثر کاهش میدهد.
اگر دستگاههای حکومتی و حاکمیتی فرایندی را رقم بزنند که میل مردم به آگاهی و شناخت پدیده فلسطین بیشتر شود، این خلأها بسیار کمرنگتر خواهند شد. ما چنین ارادهای را در این زمینه نمیبینیم. بهاندازهای که اراده برای تظاهر، شعار، بروز احساسات و تقویت آنها در میان مسئولان و مردم وجود دارد، میل به آگاهی در جامعه کمرنگ است. به همین دلیل، کتابهای حوزه فلسطین کمتر طرفدار دارند؛ درحالیکه در گذشته مردم علاقه داشتند درباره فلسطین بدانند، اما اکنون این علاقه بسیار کمرنگ شده است.
بعد از انتشار کتابها، مخاطبان چه واکنشی نشان دادند؟ آیا بازخوردی دریافت کردید که برایتان غیرمنتظره باشد یا نگاهتان را نسبت به میزان علاقه مردم به این موضوع تغییر دهد؟
ما تاکنون هم در حوزه کودک، هم بزرگسال و هم آثار تا حدودی علمی و دانشگاهی، تجربیاتی داشتهایم. مجموعه فلسطین ما تقریباً مجموعه کمنظیری در میان انتشارات است؛ اما هیچکدام از این آثار را نمیتوانم تجربهای بسیار موفق بدانم که بتواند الگویی برای دیگران باشد. ما وظیفه خودمان را در قبال مسئله فلسطین انجام میدهیم، اما موج تبلیغاتیای که مردم را به خواندن و کسب دانش درباره فلسطین ترغیب کند، بسیار کم است.
به نظر شما چه حمایتهایی میتواند به ناشران کمک کند تا آثار بیشتری درباره فلسطین منتشر کنند و آنها را به مخاطبان گستردهتری برسانند؟ برای مثال، دسترسی به آثار و نویسندگان، تأمین حقوق ترجمه، حمایت از هزینههای انتشار یا معرفی کتاب در بازارهای داخلی و بینالمللی
در حوزه فلسطین انواع و اقسام جشنوارهها و همایشها را داریم که هرکدام هزینههای سنگینی دارند؛ مخصوصاً با توجه به تشریفات و امکانات مورد نیاز برای برگزاری آنها. اما هیچوقت یک پویش عمومی ندیدهایم که بخشی از این همایشها، جشنوارهها، نمایشگاهها یا فراخوانها به سمت ایجاد یک جریان مطالعاتی و کتابخوانی برود. صداوسیما و مراکز تبلیغاتی رسمی برای ترغیب مردم به حضور در تظاهرات، تجمعات، بروز احساسات منفی نسبت به اسرائیل و حمایت از فلسطین، فعالیت زیادی دارند؛ اما بسیار کم دیدهایم که مباحثات علمی درباره این مسئله صورت بگیرد. برای مثال، شناخت جریانهای مختلف فعال در فلسطین و دیدگاههای آنها باید برای مردم سؤال ایجاد کند تا به دنبال مطالعه و شناخت بیشتر بروند. ما هیچوقت کنکاش و کرسیهای مطالعاتی در زمینه فلسطین را تقویت نکردهایم و نخبگانمان را نیز درگیر این مسئله نکردهایم تا درباره اتفاقات مرتبط با فلسطین تحقیق کنند. برای مثال، وقتی اتفاقی مانند سوریه برای ما پررنگ میشود و حماس موضعی ضد ما میگیرد و حتی در برابر ما میایستد، این باید برای ما مسئلهای قابل تأمل باشد. باید بتوانیم در جامعه مطرح کنیم که چرا در مقطعی، بخش مهمی از جهان اسلام در برابر ما ایستاد و متوجه نشد که ما کجای تاریخ را نشانه گرفتهایم و پای چه حقی ایستادهایم؟ یکی از دلایل این مسئله همان چیزی است که گفتم؛ ما عمدتاً مسئله فلسطین را بهجای آگاهی، به مسئلهای حماسی، احساسی و مبتنی بر دلسوزی تبدیل کردهایم. این نگاه در برنامهها و فعالیتهای ما بسیار پررنگ است.
در حوزه ادبیات دفاع مقدس، طی سالهای اخیر شاهد رشد چشمگیر تولید کتاب و شکلگیری جریانی گسترده در زمینه مطالعه و انتشار آثار مرتبط با شهدای هشت سال دفاع مقدس بودهایم. به نظر شما چه عواملی در شکلگیری و تداوم این جریان مؤثر بوده است؟ در مقایسه با این حوزه، وضعیت تولید و انتشار کتاب با موضوع فلسطین در ایران چگونه است و برای تقویت این حوزه و افزایش آثار تألیفی و ترجمهای چه اقداماتی باید صورت گیرد؟
این اتفاق حاصل یک بسته کامل است. اول اینکه نهاد رسمی حاکمیت، از رهبر انقلاب گرفته تا ارکان و بخشهای جزئیتر، پای ترویج این ادبیات میایستد. دوم اینکه نهادهای تولیدکننده، ادبیات جدیدی خلق میکنند و پای آن میایستند؛ آن را تکرار میکنند، روی آن کار میکنند و به تولید اثر میپردازند. تا ۲۰ سال گذشته، چیزی به نام ادبیات پایداری به این شکل وجود نداشت. این ادبیات خلق شد و عدهای پای آن ایستادند و برایش دامنه ساختند. در گذشته، کتابهایی که درباره شهدا میخواندیم، بیشتر بریدهخاطره بودند؛ یعنی بخشی از زندگی یک فرد، مانند محل تولد یا اتفاقی که برایش افتاده بود، بهصورت پراکنده روایت میشد. بعد این آثار به روایت تبدیل شدند، سپس شکل داستان و قصه گرفتند و حتی در بعضی موارد داستانپردازیهایی حول این موضوع شکل گرفت. بنابراین، یک اراده جمعی شکل گرفت که باعث شد ادبیات پایداری به مسئلهای عمومی و اجتماعی تبدیل شود؛ از نهاد رسمی و حاکمیتی گرفته تا ارگانهای تبلیغکننده و نهادهای تولیدکننده اثر. اما در مورد فلسطین، این اتفاق نیفتاده است. اگر به ۳۰ سال گذشته نگاه کنید، چند کتاب برجسته در حوزه فلسطین میتوانید نام ببرید؟ نمیگویم کتاب نداریم. همین الان میتوانم ۱۵ تا ۲۰ کتابی را که در دو سه سال اخیر تولید شدهاند، روی میز بگذارم؛ کتابهایی که از نظر خودم آثار خوبی بودهاند و آنها را چاپ کردهام. اما هیچکدام از این کتابها مسئله اجتماعی ایجاد نمیکنند. در دنیا هم چنین اتفاقی نمیافتد. باید ارادهای کامل وجود داشته باشد. بهجای اینکه بخواهیم یک مسئله را در محفلهای داخلی، همایشها، جشنوارهها و جایزه دادنها عمومی کنیم، باید اراده عمومیتری برای ارتباط مردم با مسئله فلسطین در همه حوزهها شکل بگیرد؛ چه در حوزه علم، چه روایت و چه داستان. این اتفاق میتواند تولید را افزایش دهد.
آیا مردم در مرحله پیش از انتشار کتاب مشکل دارند و باید برای مطالعه آنها انگیزه ایجاد کرد یا کتابهای منتشرشده نمیتوانند به پرسشها پاسخ دهند و دغدغهسازی کنند؟
حرفتان درست است. چطور میشود که ما برای قدس و روز جهانی قدس یک بسیج عمومی از امکانات، ساختارها و حاکمیت داریم و همه پای کار میآیند تا روز قدس برگزار شود؟
مثلاً فقط در بخش پوستر، چند ده میلیارد هزینه میشود تا برای آن روز پوستر تولید شود. سؤال من این است که آیا یک نهاد حاکمیتی حاضر است همین امکانات را برای ترویج یک کتاب اختصاص دهد؟ آیا اصلاً چنین چیزی را دیدهاید؟ وقتی مسئله فلسطین را در ارتباط با مردم بررسی میکنیم، مسئله اصلی تولید کتاب نیست. تولید در کشور بهاندازه کافی اتفاق میافتد. مسئله این است که دغدغه آگاهی، ذیل مسئله احساس گم شده است. ما کمتر میخواهیم بدانیم و بیشتر میخواهیم احساساتمان را بروز بدهیم و مردم را از نظر احساسی درگیر پدیده فلسطین کنیم. در نتیجه، بعضیها هم خوب متوجه مسئله نمیشوند و میگویند چرا باید برای فلسطین فریاد بزنیم، درحالیکه خودشان از ما خوششان نمیآید. برای مثال، در صفحههای فلسطینیها میدیدید که بسیاری از آنها نسبت به جنگ ما بیتفاوت بودند. اینکه چرا بیتفاوت بودند، خودش یک بحث است. ما حتی نمیفهمیم واکنش آنها چیست، چقدر همراه ما هستند، چقدر واکنش منفی دارند و آیا کسانی هستند که از این اتفاق خوشحال باشند یا نه. اطلاعاتی درباره این مسائل نداریم؛ چون هیچوقت درباره آنها مباحثه نمیکنیم.
برای مثال، برنامهای به نام «به وقت ایران» درباره جزئیات مسائل مختلف بحث میکند؛ از جمله اینکه یک سناتور در فلان ایالت چه رأیی دارد. پیش از این برای من مسئله نبود که سناتور چگونه انتخاب میشود، تفاوت سناتورهای سنا با نمایندگان مجلس نمایندگان آمریکا چیست و هرکدام چطور رأی میآورند. تصورمان این است که آنجا دو جناح دموکرات و جمهوریخواه وجود دارند؛ یکی رئیسجمهور میشود و دیگری رقیب اوست، اما از ساختار آن نظام اطلاع چندانی نداریم. وقتی برنامههایی این موضوعات را مطرح میکنند، ذهن من درگیر میشود که نظام انتخاباتی آنها چه تفاوتی دارد و فرایند مشخص آن چیست. آنوقت اگر میخواهم بگویم مرگ بر آمریکا، باید بدانم دلیل این موضعگیری چیست. این آگاهی باید از بالا شکل بگیرد و به مردم هم سرایت کند؛ اما ما چنین آگاهیای را از بالا شکل ندادهایم. مردم بیشتر کسانی هستند که دغدغه فلسطین دارند و حس مظلومیت فلسطینیها آنها را درگیر کرده است. وگرنه حتی اگر از کسانی که مجاهدانه شبها در چهارراهها میایستند و شعار میدهند، پنج سؤال فنی درباره فلسطین بپرسید، اطلاعات چندانی ندارند.
رویدادها و جوایز ادبی مرتبط با فلسطین چه نقشی در معرفی این آثار و تشویق ناشران به فعالیت بیشتر در این حوزه دارند؟
به نظرم جشنوارهها در مجموع تأثیر محدودی دارند و نمیتوان آنها را بهتنهایی عامل ایجاد جریان اجتماعی دانست. البته همه جشنوارهها بیفایده نیستند و نمیتوان درباره آنها صفر و صدی قضاوت کرد؛ برای مثال، درباره جایزه جلال میتوان کتابهایی را که این جایزه دریافت کردهاند بررسی کرد و دید چه تأثیری بر تیراژ آنها داشته است. در حوزه فلسطین نیز اگر بخواهیم اثرسنجی کنیم، باید تأثیر جشنواره را در تیراژ کتاب ببینیم. کتاب را میتوان با عدد و رقم سنجید؛ تیراژ، تعداد چاپ و وضعیت بازار کتاب مشخص و قابل اندازهگیری هستند. اگر جشنواره تیراژ کتابهایی را که در هر حوزهای روی آنها دست گذاشته است افزایش دهد، یعنی موفق بوده است. اگر چنین اتفاقی نیفتد، یعنی کاری است که ما در اتاق خودمان انجام میدهیم. به نظرم مسئله اصلی این است که باید رویکرد تبلیغی و ترویجی بیشتری داشته باشیم و آن را به سمت مسئله فلسطین ببریم تا در مردم علامت سؤال ایجاد کنیم. این موضوع درباره آمریکا هم وجود دارد. من الان پنج کتاب در حوزه آمریکاشناسی دارم. بعضی از آنها حتی به چاپ یازدهم رسیدهاند، اما بعضی دیگر در چاپ اول یا دوم هستند. اینها کتابهای بسیار خوبی هستند که اگر کسی بخواهد آمریکا را بشناسد، میتواند به سراغشان برود. من مدام میگویم مرگ بر آمریکا؛ اما یکبار هم باید بفهمیم این آمریکای لعنتی چیست! دیدگاهم درباره کلیت جشنوارهها این است که بیش از آنکه تأثیر اجتماعی داشته باشند، تأثیر مدیریتی و حاکمیتی دارند و تأثیر اجتماعی آنها کمتر بوده است.
من در صفحه اینستاگرام هم کتابهایی را که در اختیار دارم منتشر میکنم. کتاب چاپ کردهام تا آن را بفروشم، نه اینکه قاب کنم و از آن کارنامه مدیریتی بسازم. در حد توان خودم برای معرفی آنها تلاش میکنم. همین که در عرض دو یا سه سال، ۱۰ تا ۱۵ کتاب چاپ کردهام، نشان میدهد که این مسئله برای من اهمیت دارد و دغدغه ذهنی من است؛ اما واقعیت این است که با توان و قدرت خودم نمیتوانم جو اجتماعی ایجاد کنم.
منبع: خبرگزاری فارس