کتاب «چهل ستون تمدن» تلاشی منسجم برای صورت‌بندی نظام فکری در حوزه تمدن است

نشست نقد و بررسی کتاب «چهل ستون تمدن» در روز چهارشنبه 6 خرداد در سکوی شاهنامه باغ کتاب برگزار شد. در این نشست، محمدهادی همایون، نویسنده کتاب در کنار جلال غفاری حضور داشت.

در ابتدای جلسه، دکتر همایون ضمن خیرمقدم به حاضران، به تبیین کلیات کتاب و ایده مرکزی آن پرداخت و محور اصلی اثر را موضوع «تمدن نوین اسلامی» دانست که به باور او میراث فکری امام خمینی(ره) است و نیازمند صورت‌بندی نظری دقیق‌تری در فضای اندیشه معاصر می‌باشد.

وی با بیان اینکه بخش مهمی از تلاش این کتاب، بازخوانی مبانی نظری تمدن از منظر قرآن کریم است، تأکید کرد که تمدن نوین اسلامی صرفاً به معنای بازتولید دستاوردهای تمدن غرب نیست، بلکه باید افق و ساختاری متفاوت برای آن تصور و ترسیم شود. او افزود که در نگاه رایج، پیشرفت عمدتاً معادل هم‌سطح شدن با فناوری‌ها و ساختارهای تمدن غرب تلقی می‌شود، در حالی که تمدن نوین اسلامی نیازمند بنیان‌های معرفتی و هستی‌شناختی مستقل است.

دکتر همایون در ادامه با اشاره به ساختار کتاب گفت: بخش نخست اثر به هستی‌شناسی اختصاص دارد و در آن تلاش شده نظامی از فهم عالم، شامل نسبت ظاهر و باطن، نظام عوالم، و جایگاه انسان در هستی ارائه شود. او تصریح کرد که در این نگاه، جهان صرفاً به سطح مادی محدود نمی‌شود و لایه‌های مختلف وجودی در ارتباط با یکدیگر تعریف می‌شوند. وی همچنین به مباحثی مانند نظام آیات، جایگاه زمان و مکان در فهم انسان، و ساختار کلی حرکت انسان در قالب مفاهیم «معراج و هبوط» اشاره کرد.

او ادامه داد که در بخش دوم کتاب، موجودات و عناصر عالم هستی مورد بررسی قرار گرفته‌اند و نسبت آن‌ها با انسان تبیین شده است. به گفته او، در این چارچوب، مفاهیمی همچون حیوانات، ملائکه، روح، نور، جن و ابلیس به عنوان اجزای مرتبط با نظام وجودی انسان مورد تحلیل قرار گرفته‌اند. دکتر همایون در توضیح این بخش تأکید کرد که این موجودات در یک شبکه ارتباطی معنا پیدا می‌کنند و فهم آن‌ها بدون در نظر گرفتن کل نظام هستی ناقص خواهد بود.

نویسنده کتاب با اشاره به بخش سوم، آن را مرحله تبیین «معاد» دانست و گفت در این قسمت مسیر حرکت انسان از عالم پیش از تولد تا مرگ، برزخ، قیامت و مفاهیم مرتبط با ظهور و رجعت بررسی شده است. او تصریح کرد که هدف این بخش صرفاً بیان اعتقادات سنتی نیست، بلکه ارائه تصویری معنادار از نسبت این مفاهیم با زندگی امروز انسان و فهم تمدنی از آن‌هاست.

وی افزود که در بخش چهارم کتاب، موضوع تمدن به‌صورت مستقیم مورد بحث قرار گرفته و نسبت آن با مفاهیمی مانند علم، دین، فلسفه تاریخ، جغرافیا، فرهنگ و انقلاب اسلامی بررسی شده است. همچنین به موضوع اربعین به عنوان یکی از عناصر محوری در فهم حرکت تاریخی و تمدنی اشاره شده و کتاب در این بخش به سمت جمع‌بندی و استخراج نتایج نظری حرکت کرده است.

در ادامه نشست، دکتر جلال غفاری به عنوان کارشناس، ضمن تقدیر از تلاش علمی نویسنده، این اثر را از جمله آثار نوآورانه در حوزه اندیشه دینی و تمدنی دانست و اظهار کرد که کمتر اثری در فضای معاصر وجود دارد که بتواند یک نظام فکری منسجم مبتنی بر آیات و روایات را به این صورت پیوسته و زنجیره‌ای ارائه دهد. وی با اشاره به تجربه‌های مشابه در آثار اندیشمندانی مانند علامه طباطبایی و برخی متفکران معاصر، این کتاب را تلاشی در ادامه همان مسیر اما با رویکردی تمدنی توصیف کرد.

غفاری همچنین با اشاره به برخی نقدها درباره «ذوقی بودن» یا «غیرقطعی بودن» برخی برداشت‌ها در چنین آثار نظری، تأکید کرد که ماهیت بسیاری از علوم انسانی و حتی برخی شاخه‌های علوم طبیعی نیز با درجه‌ای از عدم قطعیت همراه است و نمی‌توان از یک متن نظری انتظار قطعیت ریاضی‌گونه داشت. او افزود که نوآوری در حوزه اندیشه دینی همواره با چنین چالش‌هایی روبه‌رو بوده است و این مسئله نمی‌تواند اصل ارزش علمی اثر را زیر سؤال ببرد.

وی در بخش دیگری از سخنان خود با اشاره به ساختار روایی و پیوسته کتاب، آن را دارای ویژگی «قصه‌پردازی فلسفی و هستی‌شناختی» دانست و گفت این اثر توانسته برای مخاطب معاصر تصویری یکپارچه از آغاز تا انجام هستی ارائه دهد؛ تصویری که در آن تولد، مرگ، معاد و حتی مفاهیم فرزندآوری و معنای زندگی در یک زنجیره مفهومی قرار می‌گیرند.

غفاری در ادامه با تأکید بر ظرفیت‌های کتاب برای پاسخ به پرسش‌های بنیادین نسل جوان، اظهار داشت که بسیاری از پرسش‌های هویتی و معنایی امروز، به‌ویژه پس از انقلاب اسلامی، در این اثر مورد توجه قرار گرفته و تلاش شده پاسخی نظام‌مند برای آن‌ها ارائه شود. وی افزود که این کتاب می‌تواند در فضای فکری معاصر به عنوان یک متن قابل مباحثه و گفت‌وگو مورد استفاده قرار گیرد.

در بخش پایانی نشست، حاضران به طرح مباحث تکمیلی درباره نسبت این اثر با آینده اندیشه تمدنی در جهان اسلام پرداختند و بر ضرورت ادامه چنین پژوهش‌هایی تأکید شد. نشست با جمع‌بندی سخنان و قرائت صلوات بر پیامبر اسلام و اهدای یاد شهدا به پایان رسید.