حجتالاسلام علیرضا سبحانینسب: نبود ویترین تخصصی، مانع دیدهشدن کتابهای فلسطین شده است
مدیر انتشارات جمال، با اشاره به نبود ویترین تخصصی برای عرضه کتابهای فلسطین، معتقد است این آثار در بازار نشر بهخوبی دیده نمیشوند و برای معرفی و دسترسی مخاطبان به آنها باید بسترهای مناسبی فراهم شود.
کتابهای حوزه فلسطین با وجود اهمیت فرهنگی و تاریخی این موضوع، همچنان با چالشهایی در زمینه تولید، انتشار و معرفی به مخاطبان روبهرو هستند. در همین راستا و در آستانه برگزاری آیین اختتامیه سومین دوره جایزه جهانی ادبیات فلسطین، خبرگزرای دانشجو در خصوص نقش ناشران در انتشار آثار حوزه فلسطین و ضرورت حمایت از جریان کتابخوانی در این حوزه، با حجتالاسلام علیرضا سبحانینسب، مدیر انتشارات جمال، به گفتوگو پرداخته است که در ادامه مشروح این گفت وگو را از نظر میگذرانید.
مسئله فلسطین چه جایگاهی در نگاه شما به فعالیت فرهنگی و نشر دارد؟ چرا انتشار کتاب درباره فلسطین را بخشی از مسئولیت ناشر میدانید؟
مسئله فلسطین، مسئله جغرافیا یا یک سرزمین و نزاع دو گروه جدا از ما و بیگانه با ما نیست؛ بلکه بخشی از منظومه فکری اسلام است. اگر از فلسطین دفاع میکنیم و باید درباره آن بنویسیم، به این دلیل است که اسلام، که درباره همه ابعاد زندگی سخن دارد، درباره ظلمستیزی، مبارزه با طاغیان و مقابله با مستکبران جهان نیز حرف دارد. اسلام میگوید مسلمان کسی است که نسبت به مسلمان دیگر بیتفاوت نباشد. نهتنها باید به مسلمانان دیگر توجه داشته باشد، بلکه هر کس در هر جای دنیا ندایی سر بدهد و به کمک نیاز داشته باشد، مسلمان باید به اندازه توان خود به آن پاسخ دهد. گاهی لازم است در برابر ظالم بایستد، حق مظلوم را بگیرد و او را از دست ظالم نجات دهد و گاهی نیز رسانهای در اختیار دارد و باید با استفاده از آن، انزجار خود را از ظلم و ستمگری اعلام کند.
در اسلام، فقط به دنبال صلح برای خودمان نیستیم؛ باید برای صلح جهان و بشریت تلاش کنیم. شاید برای تحقق این صلح مجبور شویم هزینه بدهیم، سرمایهگذاری کنیم و از مال خود بگذریم. گاهی نیز ممکن است آبرو و حتی جان خود را در این راه بگذاریم. اسلام میگوید در آرمانشهر اسلام، جان دادن برای رهایی یک یهودی یا یک کافر که زیر سلطه ظلم و ستمگری قرار دارد، شهادت محسوب میشود؛ بالاترین مرگ و یکی از بهترین انتقالها از این دنیای فانی به آن دنیای باقی است.
بنابراین، فلسطین نماد یک تفکر اسلامی است؛ تفکری که بر اساس آن، همواره باید داد مظلوم را از ظالم بستانیم و استکبارگریز و استکبارستیز باشیم. متأسفانه عدهای تصور میکنند استکبارستیزی و استعمارگریزی صرفاً یک شعار یا پرچم است که مبنای درستی ندارد. گاهی آن را به تندروی، زیادهخواهی یا دخالت در امور دیگران متهم میکنند و میپرسند: چرا به کار خودت نمیرسی؟
اسلام میگوید اگر در این جهان زندگی میکنی و فلسطینیای مورد ظلم قرار میگیرد، اما تو سکوت کنی و حرکتی انجام ندهی، مسلمان نیستی. شعری که از شاعر عزیزمان بر سردر سازمان ملل قرار دارد، یعنی «بنیآدم اعضای یکدیگرند»، برخاسته از یک روایت نبوی است. پیامبر فرمودهاند که انسانها در این جهان مانند اعضای یک پیکر هستند؛ اگر یکی از اعضای این پیکر به درد بیاید، بقیه اعضای بدن نیز باید با آن همنوایی، همدلی و همدردی کنند تا آن عضو آرام بگیرد. بنابراین، فلسطین بخشی از هویت ماست. دفاع از فلسطین بخشی از آرمان، فکر و منظومه اسلام است و ما ناشران نیز باید سهم خود را در اقامه عدل در جهان و ظلمستیزی ادا کنیم. در این زمینه توفیقاتی داشتهایم و ما نیز چند کتاب درباره فلسطین منتشر کردهایم.
وقتی کتابی درباره فلسطین برای انتشار به دست شما میرسد، چه معیارهایی در انتخاب آن تأثیرگذار است؟ چه چیزی باعث میشود یک اثر را برای انتشار مناسب بدانید؟
وقتی کتابی به دست ما میرسد، مهمترین مسئله این است که تازگی داشته باشد و محتوای آن برایمان ارزشمند باشد. گاهی موضوعی به دست ما میرسد که هیچ تفاوتی با آثار موجود در بازار ندارد و حتی در برخی موارد ضعیفتر از آنهاست.
ما معتقدیم هر کتابی که منتشر میشود، باید از جهتی با کتابهای دیگر تفاوت داشته باشد و بر آنها برتری پیدا کند. کتابی که روی دکه ما قرار میگیرد، باید با سایر کتابها متفاوت باشد. گاهی این تفاوت در محتواست، گاهی در دستهبندی و ساختار ادبی و گاهی خود ادبیات آنقدر ویژگی و جذابیت دارد که اثر را متمایز میکند. در برخی موارد نیز تفاوت در قالب اثر است. بنابراین، تمایز یک کتاب میتواند شکلهای مختلفی داشته باشد و به این ترتیب، میتوان اثری جدید با موضوعی قدیمی ارائه کرد. پس نوآوری برای ما حرف اول را میزند. کتاب باید نوآورانه و جذاب باشد. این نخستین نکته است. برای مثال، در زمینه فلسطین کتابهای زیادی به دست من رسیده که برخی از آنها جذابیتهای خاصی داشتهاند. یکی از آنها کتابی با عنوان «هندوانههای یواشکی» بود که نوع خاصی از ظلم در فلسطین را به تصویر میکشید؛ اینکه پرچم فلسطین در آن منطقه ممنوع بوده و اگر فلسطینیها پرچم کشور خود را همراه داشتند، جریمه میشدند و به دردسر میافتادند. این کتاب با هدف به چالش کشیدن قانونی نوشته شده بود که علیه فلسطینیان وضع شده بود. کتاب جذابیت داشت. استعاره هندوانه نیز به این موضوع اشاره میکرد که هندوانه رنگهای سبز، سیاه و قرمز را دارد؛ همان رنگهای پرچم فلسطین که به نمادی از این پرچم تبدیل شده بود. داستان کتاب هم جذاب بود که البته باید خوانده شود. بنابراین، کتابی که از جذابیت، نوآوری و خلاقیت برخوردار باشد، برای نشر جمال اهمیت دارد. سالها پیش در بروشور یکی از ناشرانی که زمانی ناشر جدیای بود، این جمله را خواندم: «ما را به کتابهایی که چاپ کردهایم نشناسید.» ما کتابهای زیادی را منتشر نکردهایم. نشر جمال تاکنون ۱۲۰۰ عنوان کتاب چاپ کرده است، اما چهبسا بیش از هفت یا هشت هزار عنوان کتاب را منتشر نکرده باشد. کتابهایی بودهاند که به موضوع آنها علاقهمند بودهایم، اما هیچ خلاقیت، نوآوری، تازگی، علمافزایی، آگاهیبخشی یا ایمانافزایی در آنها وجود نداشته است؛ به همین دلیل، آن آثار رد شدهاند و ما آنها را چاپ نکردهایم. جالب اینکه برخی از این کتابها پس از رد شدن از سوی نشر ما، به ناشران دیگری سپرده شده و آنها آثار را پذیرفته و منتشر کردهاند. اما ما این کتابها را از جهاتی ضعیف میدانستیم و به همین دلیل چاپ نکردیم. حتی کتابهایی بودهاند که از چرخه نشر ما خارج شده، توسط ناشران دیگر به چاپ رسیدهاند، تیراژ خوبی داشتهاند و مورد توجه قرار گرفتهاند؛ اما هیچگاه از اینکه کتابی بیرون از نشر ما پرفروش شده، درحالیکه ما آن را ضعیف میدانستیم و نپذیرفته بودیم، ناراحت نشدهایم. اتفاقاً خوشحال بودهایم که آن کتاب ضعیف را تکثیر نکردهایم.
با توجه به ملاحظات اقتصادی بازار نشر، انتشار کتابهای حوزه فلسطین تا چه اندازه برای ناشر امکانپذیر است؟ آیا در تصمیمگیری برای انتشار این آثار، رسالت فرهنگی بر ملاحظات اقتصادی اولویت پیدا میکند؟
یکی از نکات مهم در انتشار کتاب، بحث پیوست اقتصادی آن است. در بسیاری از موارد، ناشران وقتی تخمین میزنند که احتمالاً کتابی فروش نخواهد داشت، اصلاً آن را نمیپذیرند و وارد چرخه انتشار نمیکنند. برخی ناشران بازارمحور هستند و برخی دیگر رسالتمحور. ناشران رسالتمحور ممکن است برخی کتابها را با علم به اینکه فروش پایینی دارند، منتشر کنند. البته نمیتوان از ناشر انتظار داشت که سهم و نقش خود را در این زمینه بیش از اندازه در نظر بگیرد؛ بهویژه با توجه به شرایط اقتصادی.کتابهای فلسطین از جمله آثاری هستند که انتشار آنها بیشتر به وظیفه و رسالت بازمیگردد، نه سنجهها و بازخوردهای بازار. از نظر بازار، کتابهای فلسطین معمولاً بازار چندان جدیای ندارند. موضوعاتی نیستند که مخاطب احساس کند به آنها نیاز زیادی دارد. حتی اگر علاقهای هم به این موضوع داشته باشد، آن را یک نیاز جدی تلقی نمیکند.
مگر اینکه موضوعات خاصی مطرح شوند؛ برای مثال، ناگهان شخصیتی مانند یحیی سنوار مطرح میشود که برای مردم جذابیت دارد و دوست دارند درباره او بخوانند، یا اتفاقاتی رخ میدهد که از نظر بار روانی، سیاسی، ارزشی و رسانهای بهگونهای است که افراد احساس میکنند اگر درباره آنها ندانند، زیان کردهاند. بنابراین، کتابهای معمولی حوزه فلسطین نوعاً فروش چندانی ندارند و بهسختی به چاپ دوم یا سوم میرسند. اگر ناشری بخواهد فقط ملاحظات اقتصادی را در نظر بگیرد، چهبسا هیچگاه نباید کتابی درباره فلسطین منتشر کند.
به نظر شما چه موانعی باعث شده است کتابهای حوزه فلسطین کمتر در معرض دید مخاطبان قرار بگیرند؟ برای معرفی و عرضه بهتر این آثار چه اقداماتی لازم است؟
ما سایت ویژهای درباره فلسطین نداریم که کتابهای مرتبط با این موضوع را در یک جا جمعآوری کرده باشد تا مردم بدانند اگر در زمینه فلسطین و مقاومت به کتاب نیاز دارند، باید به کجا مراجعه کنند. چنین سایت یا ناشری که این کار را انجام دهد، نداریم. حتی در کتابفروشیهای بزرگ نیز قفسهای با عنوان فلسطین ندیدهام که کتابهای ناشران مختلف را در آن جمعآوری و عرضه کرده باشند. بخشی از اینکه مردم موضوع فلسطین را آنطور که باید مورد توجه قرار ندادهاند، به این دلیل است که ویترین بزرگی وجود نداشته تا همه یا عمده کتابهای مرتبط با فلسطین را یکجا عرضه کند. نبود چنین ویترینی، معرفی و توضیح کتابها را دشوارتر کرده و باعث شده است دیدهشدن آنها با کندی اتفاق بیفتد.
به نظرم یکی از کارهایی که باید انجام شود، ایجاد یک ویترین جدی برای کتابهای فلسطین است. اگر به هر دلیلی امکان ایجاد ویترین فیزیکی وجود ندارد، دستکم به یک ویترین در فضای مجازی نیاز داریم؛ سایتی که فقط کتابهای مربوط به مقاومت و فلسطین را عرضه کند. چنین فضایی ضروری است و متأسفانه دستکم من چنین سایتی را نمیشناسم.
به نظر شما میزان تولید کتاب در حوزه فلسطین در ایران مطلوب است؟ برای افزایش تولید و حمایت از ناشران فعال در این زمینه چه اقداماتی ضرورت دارد؟
اساساً تعداد کتابهایی که در ایران درباره فلسطین منتشر میشود، کم است. حمایتها نیز بسیار زیگزاگی و نامنظم است و مسیر روشنی ندارد. جایزه فلسطین کمک زیادی کرده تا توجه ناشران و نویسندگان به موضوع فلسطین بیشتر شود، اما به نظر میرسد این میزان حمایت کافی نیست و باید اتفاقات بزرگتری رخ دهد.
عرض کردم که صداوسیما باید برای مثال، به مدت یک سال بهصورت جدی روی کتابها و نوشتههای مربوط به فلسطین کار کند. باید داستان فلسطین را به مدت یک سال، بهطور مداوم و با معرفی انواع کتابها، رنگوبوها و بهانههای مختلف، پیش چشم مخاطب بیاورد تا مردم مسئله فلسطین را جدیتر بگیرند. منظور فقط کتاب «خار و میخک» نیست که بهطور طبیعی خوانده میشود؛ آثار بسیار دیگری نیز وجود دارند که لازم است خوانده شوند، اما هنوز انگیزه و نیاز جدی در میان مخاطبان برای مراجعه به آنها ایجاد نشده است. بنابراین، حمایتها، مسابقات، جوایز و مسیرهای ترویجی مانند شیرازه و فعالیتهای مشابه آن، برای جلب توجه مخاطبان به یک کتاب یا موضوع بسیار ضروری هستند. موضوع فلسطین واقعاً به حمایت نیاز دارد. صداوسیما، شبکههای اجتماعی و بسیاری از مجموعههای دیگری که با دغدغه ترویج و راهنمایی مخاطب فعالیت میکنند، میتوانند این مسیر را پیش ببرند.
مطالعه کتابهای حوزه فلسطین چه خلأهایی را در شناخت ما از این مسئله آشکار میکند؟ آیا خود شما نیز هنگام مطالعه این آثار با واقعیتهایی روبهرو شدهاید که پیشتر از آنها اطلاع نداشتید؟
متأسفانه باید بگوییم اطلاعات خود ما نیز درباره فلسطین چندان زیاد نیست. مسئله فقط ضعف اطلاعات مخاطبان نیست؛ بلکه وقتی خودمان هم بررسی میکنیم، متوجه میشویم اطلاعاتمان درباره فلسطین بسیار محدود است. وقتی برخی کتابها را میخواندم، متوجه میشدم با وجود اینکه دغدغه این موضوع را داشتهایم و برایمان مهم بوده است، از بسیاری از این اطلاعات بیخبر بودهایم و در جریان آنها قرار نداشتهایم. برایمان نیز تعجبآور بود که چه اتفاقات تلخ و شیرینی، از مقاومت و حماسه گرفته تا فاجعه و جنایت، در فلسطین رخ داده و ما فقط بخش کوچکی از آنها را دیده، شنیده و دنبال کردهایم. برای مثال، ماجرای فاصلهای که میان دو بخش از فلسطین ایجاد کردند و باعث شد یک زن و شوهر به مدت ۱۴ سال از دیدار یکدیگر محروم شوند؛ ۱۴ سال پدر و دختر یا مادر و فرزند از هم فاصله داشتند و نمیتوانستند یکدیگر را ببینند. اینها اتفاقاتی هستند که گاهی در افسانهها درباره آنها شنیدهایم، اما در همین نزدیکی و در قرن بیستویکم چنین اتفاقاتی در حال رخ دادن است.
ادبیات و روایتهای مستند تا چه اندازه میتوانند به درک بهتر زندگی مردم فلسطین و انتقال واقعیتهای این سرزمین کمک کنند؟
این مسائل به مطالعه و کتاب نیاز دارند. باید انواع کتابها با زبانهای مختلف و در قالبهای مستند، روایت، رمان، تصویری و قالبهای دیگر منتشر شوند تا این مطالب به مخاطبان برسند.
این مسئله فقط به مخاطبان ما محدود نمیشود؛ نخبگان ما نیز اطلاعات زیادی درباره فلسطین ندارند و از بسیاری از واقعیتهای این سرزمین بیاطلاع هستند. حتی جهان نیز بهخوبی در جریان ماجرای فلسطین، غزه و مقاومت نیست؛ چه برسد به ایران و ایرانیان. کل جهان از یکسو در سکوت خبری و از سوی دیگر در میان انبوهی از نویزهای رسانهای و همچنین بیانگیزگی برای دانستن و آگاهی بیشتر به سر میبرد. به همین دلیل، فلسطین به اندازه کافی در مرکز توجه قرار ندارد تا مخاطب نیز بتواند با پیگیری این موضوع و خواندن کتابها، آگاهی خود را افزایش دهد.
منبع: خبرگزاری دانشجو