رهبر انقلاب، زن را مهم‌ترین نیروی تاریخی جامعه می‌دانند

نشست نقد و بررسی کتاب «قصه شکوه» در روز شنبه 2 خرداد در سکوی خیال باغ کتاب برگزار شد. در این نشست مهدی تکلو، نویسنده کتاب در کنار کارشناسان زهرا ستاری فقیهی، حمیده عرب‌سرخی و فاطمه بهرامی حضور داشت.

در ابتدای این نشست، مهدی تکلو، نویسنده کتاب «قصه شکوه»، با اشاره به پیشینه نگارش این اثر، توضیح داد که کتاب حاضر در امتداد پروژه فکری کتاب پیشین او با عنوان «قدرت و شکوه زن» تدوین شده است. کتاب «قدرت و شکوه زن» که سال‌های گذشته توسط همین انتشارات منتشر شد، تلاش داشت مسئله توانمندی‌های انسان مؤنث را از نگاه امامین انقلاب مورد بررسی قرار دهد. آن کتاب با استقبال گسترده‌ای نیز مواجه شد. اما در کتاب حاضر، یعنی «قصه شکوه»، تلاش کردیم همان مسیر را با تمرکز ویژه‌تری ادامه دهیم؛ با این تفاوت که این بار مسئله اصلی ما «زن ایرانی» است.

تکلو در ادامه با اشاره به تفاوت نگاه این دو کتاب افزود: در کتاب پیشین، مسئله زن به صورت کلی و در قالب انسان مؤنث محل بحث قرار گرفته بود، اما در این اثر تلاش کردیم روی کیفیت‌های خاص زن ایرانی تمرکز کنیم؛ یعنی زنی که علاوه بر زن بودن، در ایرانی بودن خود نیز واجد ویژگی‌ها، تجربه‌ها و ظرفیت‌های ویژه‌ای است.

او تأکید کرد که در بیانات رهبر انقلاب، علاوه بر بازشناسی هویت زن مسلمان، نوعی توجه اختصاصی به زن ایرانی نیز دیده می‌شود؛ زنی که به گفته او، در تجربه تاریخی، فرهنگی و تمدنی خود ویژگی‌هایی دارد که او را از دیگر زنان مسلمان منطقه متمایز می‌کند.

نویسنده کتاب «قصه شکوه» در ادامه به ساختار چهار فصلی کتاب اشاره کرد و گفت: فصل نخست کتاب، پیش از ورود به بحث زن ایرانی، دوباره به بازخوانی ظرفیت‌های انسان مؤنث می‌پردازد. علت این بازگشت آن است که در بیانات رهبر انقلاب، نکات ویژه و بعضاً مغفولی درباره زن وجود داشت که در کتاب قبلی کمتر به آن‌ها پرداخته شده بود. همچنین پس از انتشار آن اثر نیز بیانات جدیدی مطرح شده بود که نیازمند بازخوانی بود. در فصل دوم، تمرکز اصلی بر زن ایرانی است؛ اینکه زن ایرانی در منظومه فکری رهبر انقلاب چه ویژگی‌هایی دارد. برای مثال، رهبر انقلاب از شجاعت زن ایرانی سخن می‌گویند؛ شجاعتی که ریشه در تاریخ و فرهنگ این سرزمین دارد. زن ایرانی، زنی ظلم‌ناپذیر معرفی می‌شود که زیر بار حرف زور نمی‌رود و همین ویژگی‌ها سبب می‌شود زمانی که این زن با اسلام و انقلاب پیوند می‌خورد، درخششی ویژه پیدا کند.

تکلو در توضیح فصل سوم کتاب نیز گفت: در این فصل، به نزاع تاریخی زن ایرانی پرداخته‌ایم. رهبر انقلاب معتقدند زن ایرانی درگیر مصافی جدی و تاریخی است؛ مصافی که در آن هم پیروزی‌هایی داشته و هم آسیب‌هایی دیده است. ما تلاش کردیم در این فصل روشن کنیم که زن ایرانی درگیر چه نبردی است، چه دستاوردهایی داشته و چه دشمنانی پیش روی او قرار دارند. به باور ما، بدون فهم این نزاع، درک وقایع سال ۱۴۰۱ نیز ممکن نخواهد بود.

او فصل چهارم کتاب را مهم‌ترین بخش آن دانست و گفت: فصل پایانی کتاب به رابطه زن و ولایت اختصاص دارد؛ اینکه زن مسلمان ایرانی در نسبت با ولی خود چه تجربه‌ای داشته و این رابطه چگونه شکل گرفته است. ما تلاش کردیم نشان دهیم که چگونه میان زن مسلمان ایرانی و ولایت، نوعی رابطه متقابل و تاریخی شکل گرفته که در آن هر دو طرف بر یکدیگر اثر گذاشته‌اند.

در ادامه این نشست، فاطمه بهرامی، پژوهشگر حوزه زنان، سخنان خود را با ادای احترام به «رهبر شهید» آغاز کرد و گفت: بر همه ما فرض است که یاد امام شهیدمان را زنده نگه داریم و امیدوارم این محفل مشمول عنایات ویژه ایشان باشد.

او محور اصلی سخنان خود را «نسبت زن و ولایت» عنوان کرد و افزود: وقتی قرار است درباره نسبت زن با هر امر دیگری صحبت شود، معمولاً از این زاویه بحث می‌شود که زن در طول تاریخ مورد ظلم واقع شده و اسلام آمده تا او را نجات دهد. اما اگر بخواهیم نسبت زن و ولایت را به درستی بفهمیم، باید از زاویه خود زن نیز به مسئله نگاه کنیم؛ اینکه چه ظرفیتی در وجود زن وجود دارد که ولی خدا به سراغ او می‌رود و این‌چنین بر او تأکید می‌کند.

بهرامی ادامه داد: اگر بخواهیم همه توجه ولی خدا به زن را صرفاً به مسئله ظلم تاریخی علیه زنان تقلیل دهیم، هم در حق زن اجحاف کرده‌ایم و هم کنش ولی خدا را تقلیل داده‌ایم. مسئله اصلی، ظرفیت تاریخی و تمدنی زن است.

او با اشاره به بیانات رهبر انقلاب درباره نقش زنان در پیروزی انقلاب اسلامی گفت: رهبر انقلاب تصریح می‌کنند که زنان سربازان خط مقدم انقلاب بودند و اگر زنان انقلاب را نمی‌پذیرفتند، اساساً انقلاب شکل نمی‌گرفت. این یعنی نگاه رهبری به زن، نگاهی سطحی و دم‌دستی نیست، بلکه زن را در نقطه تاریخ‌سازی می‌بینند.

این پژوهشگر حوزه زنان با اشاره به مواضع امام خمینی(ره) درباره حضور اجتماعی زنان افزود: در اوایل انقلاب، برخی از علما با حضور اجتماعی زنان مخالف بودند، اما امام خمینی(ره) صراحتاً فرمودند دخالت زن در مقدرات اساسی کشور، وظیفه زن است. این یعنی ولی خدا ظرفیت زن را شناخته و در برابر تفکرات محدودکننده ایستاده تا زن بتواند به جایگاه حقیقی خود بازگردد.

بهرامی در ادامه سخنان خود، زن ایرانی را محصول ۴۷ سال همراهی با انقلاب اسلامی و ۳۷ سال هم‌نفسی با رهبری انقلاب دانست و گفت: رهبر انقلاب زن ایرانی را «معمار ایران جدید» و «معلم ثانی زنان جهان» معرفی می‌کنند؛ زنی که توانسته آموزه‌های خود را به دیگر زنان مسلمان جهان نیز منتقل کند.

او با اشاره به تحولات اخیر جامعه ایران افزود: امروز دیگر برای نشان دادن عظمت زن انقلاب اسلامی، صرفاً نیازی به رجوع به تاریخ دهه ۵۰ و ۶۰ نداریم. کافی است به میدان‌های امروز نگاه کنیم. زنانی که در خیابان‌ها حضور پیدا می‌کنند، تجمعات را شکل می‌دهند، مردم را به میدان می‌آورند و میدان را زنده نگه می‌دارند.  این زن در سایه ولایت به نقطه‌ای رسیده که می‌تواند در لحظه تاریخی تصمیم بگیرد، ابتکار عمل داشته باشد و جامعه را به حرکت درآورد. این همان بعثتی است که رهبر انقلاب از آن سخن می‌گویند.

او در جمع‌بندی سخنان خود تأکید کرد: رابطه زن و ولایت، رابطه‌ای یک‌طرفه نیست. همان‌طور که ولی خدا برای زن امکان شکوفایی فراهم می‌کند، زن نیز با ایجاد پیوند میان مردم و ولی، قدرت نرم عظیمی برای جامعه تولید می‌کند.

در بخش دیگری از این نشست، حمیده عرب‌سرخی با تسلیت شهادت رهبر انقلاب اسلامی، سخنان خود را با این پرسش آغاز کرد که رهبر انقلاب، زن انقلاب اسلامی را چگونه تعریف می‌کنند؟ یکی از مهم‌ترین نکاتی که در بیانات رهبر انقلاب درباره زنان وجود دارد، رابطه دوسویه میان زن مسلمان ایرانی و ولی جامعه است. این رابطه صرفاً رابطه فرمانده و فرمان‌بر نیست، بلکه رابطه‌ای فعال، پویا و اثرگذار است.  یکی از ثمرات جدی گفتمان انقلاب اسلامی این است که برای زن هویتی مستقل قائل می‌شود. زن در این گفتمان، صرفاً تابع نیست، بلکه یکی از ارکان اصلی حرکت تاریخی جامعه است.

او با اشاره به خاطرات و روایت‌های پیش از انقلاب اسلامی گفت: رهبر انقلاب در کتاب دغدغه‌های فرهنگی اشاره می‌کنند که حتی زنان غیرمحجبه نیز با آغاز نهضت امام خمینی(ره)، حجاب بر سر گذاشتند و به دعوت ولی خود پاسخ دادند. این نشان می‌دهد که ولی جامعه توانسته بود رابطه‌ای عمیق با زنان برقرار کند.

این پژوهشگر حوزه زنان ادامه داد: رهبر انقلاب از زن ایرانی با عنوان زنی شجاع یاد می‌کنند. همان‌گونه که امام خمینی(ره) نیز از «شیرزنان شجاع» سخن می‌گفتند و تأکید داشتند که زنان، در صف مقدم نهضت حضور داشتند.

عرب‌سرخی با اشاره به پیام رهبر انقلاب به کنگره زنان گفت: رهبر انقلاب زن مسلمان ایرانی را «معمار ایران جدید» معرفی می‌کنند. ایشان معتقدند این عظمت صرفاً محصول انقلاب نیست، بلکه ریشه در اسلام دارد؛ اسلامی که کرامت زن را احیا کرده است. رهبر انقلاب، زن ایرانی را زنی سازنده معرفی می‌کنند؛ زنی که نه‌تنها خود وارد میدان می‌شود، بلکه دیگران را نیز به میدان می‌آورد. ایشان بارها فرموده‌اند که زنان، مردان را نیز همراه خود به صحنه می‌کشانند.

عرب‌سرخی در ادامه به نقش زنان در حوادث انقلابی اشاره کرد و گفت: از قیام زنان مشهد در ۱۷ دی ۱۳۵۶ تا حضور زنان در راهپیمایی‌های انقلاب و حتی رخدادهای امروز، ما شاهد زنانی هستیم که با شجاعت در میدان حضور دارند و هویت خود را در نسبت با اسلام و ولایت تعریف می‌کنند.

او در بخش دیگری از سخنانش به روایت شهادت محبوبه آشتیانی، از زنان شهید انقلاب اسلامی اشاره کرد و گفت: روایت‌ها نشان می‌دهد که او حتی در لحظه شهادت نیز تلاش می‌کرد حجاب خود را حفظ کند. این مسئله نشان‌دهنده پیوند عمیق هویتی زن مسلمان ایرانی با ایمان و باورهایش است.

عرب‌سرخی در پایان گفت: کتاب «قصه شکوه» تنها بخش کوچکی از زیست فکری و اجتماعی رهبر انقلاب را بازتاب می‌دهد و هرچه بیشتر به بیانات ایشان رجوع کنیم، ابعاد تازه‌تری از نگاه ایشان به زن آشکار می‌شود.

آخرین سخنران این نشست، زهرا ستاری فقیهی بود که سخنان خود را با این جمله آغاز کرد: ما درباره مردی صحبت می‌کنیم که آن‌قدر که مشهور بود، شناخته نشد؛ و یکی از مصادیق ناشناختگی او، اندیشه‌اش درباره مسئله زن است.

او با بیان اینکه اندیشه رهبر انقلاب درباره زنان بسیار فراتر از روایت‌های رایج در حوزه زنان است، گفت: متأسفانه آن‌گونه که باید، برای صورت‌بندی نظریه جنسیتی رهبر انقلاب تلاش نشد؛ در حالی که اگر منظومه فکری ایشان درباره زن تا سطح زندگی روزمره زنان ایرانی امتداد پیدا می‌کرد، امروز در بسیاری از مسائل فرهنگی و اجتماعی دچار انسداد نبودیم.

ستاری فقیهی در ادامه پرسشی اساسی را مطرح کرد: رهبر انقلاب چگونه به مسئله زن نگاه می‌کنند؟ آیا زن صرفاً یک قشر آسیب‌دیده تاریخی است که باید حقوقش احیا شود؟ یا زن در نگاه ایشان یک نیروی تمدنی و تاریخی است؟  در بسیاری از روایت‌ها، زن در کنار دیگر اقشار آسیب‌دیده جامعه قرار می‌گیرد؛ اما رهبر انقلاب مسئله زن را هم‌ردیف مسئله انسانیت، اخلاق و معنویت می‌بینند.

این پژوهشگر با اشاره به سخنان رهبر انقلاب گفت: ایشان تصریح می‌کنند که نظام اسلامی نمی‌تواند نظام اسلامی بماند و به مسئله زن نپردازد. این یعنی وضعیت زن، مستقیماً با وضعیت ولایت و پایداری جامعه اسلامی گره خورده است. رهبر انقلاب معتقدند زن، قدرت اجتماعی کردن یک حرکت را دارد. یعنی اگر زنان به سرنوشت کشور علاقه‌مند شوند، آن حرکت چند برابر سرعت پیدا می‌کند.

ستاری فقیهی با اشاره به حوادث انقلابی و تجمعات اجتماعی اخیر افزود: امروز هم می‌بینیم که زنان چگونه می‌توانند یک حرکت اجتماعی را زنده نگه دارند، آن را عمومی کنند و دیگران را به میدان بیاورند. رهبر انقلاب بارها تأکید کرده‌اند که اولین لبیک‌گویان دعوت‌های بزرگ انقلابی، زنان هستند. زنان قدرت بیشتری برای پذیرش و اشاعه حق دارند و همین مسئله باعث می‌شود ولایت برای استقرار خود به نیروی زنان نیازمند باشد.

این پژوهشگر حوزه زنان همچنین تأکید کرد: به باور رهبر انقلاب، یکی از وظایف اصلی ولایت، توسعه زنانگی و فراهم کردن بستر شکوفایی زن است. اگر ولایت نباشد، رابطه زن و مرد در جامعه به تعادل نمی‌رسد.

او در بخش دیگری از سخنان خود، به مسئله حل مشکلات زنان پرداخت و گفت: رهبر انقلاب هیچ‌گاه حل مسائل زنان را صرفاً از نقطه حقوق زنان آغاز نمی‌کنند، بلکه ابتدا بر شأن و جایگاه زن تأکید دارند. زیرا تا زمانی که نگرش درست نسبت به زن در جامعه به گفتمان تبدیل نشود، اصلاحات حقوقی نیز اثر عمیق نخواهد داشت. کتاب «قصه شکوه» در مجموع، تلاشی است برای روایت کوشش رهبر انقلاب در جهت شکوفاسازی زن ایرانی؛ زنی که در نگاه ایشان، مهم‌ترین نیروی تاریخی جامعه اسلامی است.