شیخ زکزاکی روی تربیت اخلاقی بسیار کار می‌کرد

نشست نقد و بررسی کتاب «تا روشنایی» در روز شنبه 2 خرداد در سکوی شاهنامه باغ کتاب برگزار شد. در این نشست دکتر شهو عبدالاسلام، کارشناس نیجریه و عضو هیئت علمی دانشگاه در کنار معصومه رامهرمزی حضور داشت.

معصومه رامهرمزی در ابتدای این نشست با اشاره به شرایط جهان اسلام و محور مقاومت، اظهار کرد: سلام و درود می‌فرستم بر شهدای جنگ تحمیلی سوم، مخصوصاً امام شهیدمان که هنوز هم باورمان نشده ایشان در میان ما نیستند. فکر می‌کنم زمان زیادی لازم است تا بتوانیم این شوک عجیب را پشت سر بگذاریم و باور کنیم که دیگر در حسینیه امام خمینی نمی‌توانیم به دیدارشان برویم و سخنان ارزشمندشان را بشنویم. امیدوارم خداوند به مردم ایران صبر بدهد و بتوانیم رهروان خوبی برای رهبر عزیزمان سید مجتبی خامنه‌ای باشیم و انقلاب خودمان را پیش ببریم.  امروز درباره نیجریه، نهضت اسلامی این کشور و شخصیت شیخ ابراهیم زکزاکی و همسر بزرگوارشان گفت‌وگو خواهیم کرد.

مجری نشست نیز با اشاره به محورهای این برنامه گفت: امیدوارم در این جلسه بتوانیم از زوایای مختلف به کتاب “تار روشنایی” بپردازیم؛ چه از منظر جغرافیا، فرهنگ و سنت‌های نیجریه و چه از منظر شخصیت اصلی کتاب، یعنی خانم زینت ابراهیم.

در ادامه، دکتر شهو عبدالاسلام درباره ریشه‌های تاریخی نهضت اسلامی نیجریه توضیح داد: ریشه این نهضت به شخصیتی بزرگ در غرب آفریقا به نام عثمان بن فودیو بازمی‌گردد؛ شخصیتی که حدود ۲۰۰ سال پیش حرکتی را آغاز کرد که منجر به شکل‌گیری ساختاری سیاسی و اجتماعی شد؛ چیزی شبیه به جمهوری اسلامی ایران از این منظر. عثمان بن فودیو در منطقه غرب آفریقا چهره‌ای بسیار شناخته‌شده و محترم است.  بعد از تشکیل آن حکومت، استعمار وارد منطقه شد. انگلستان و دیگر قدرت‌های اروپایی مانند فرانسه به آفریقا آمدند، منابع طبیعی منطقه را تصاحب کردند و مرزها را مطابق منافع خود تقسیم کردند. آنچه امروز به نام نیجریه می‌شناسیم نیز حاصل همان تقسیم‌بندی‌هاست.

این کارشناس مسائل آفریقا تأکید کرد: نهضت سید ابراهیم زکزاکی هم از نهضت عثمان بن فودیو تأثیر گرفت و هم از انقلاب اسلامی ایران. ایشان معتقد بودند مردم نیجریه تنها زمانی می‌توانند استقلال خود را بازپس بگیرند که در برابر استعمار و سلطه غرب، به‌ویژه آمریکا، بایستند.

دکتر عبدالاسلام در بخش دیگری از سخنان خود درباره جغرافیا و فرهنگ نیجریه توضیح داد: نیجریه در غرب آفریقا قرار دارد. جنوب آن به اقیانوس اطلس می‌رسد، شمالش همسایه کشور نیجر است و در شرق با کامرون و در غرب با توگو هم‌مرز است. فرهنگ کشورهای غرب آفریقا شباهت‌های زیادی با یکدیگر دارد، هرچند استعمار باعث ایجاد مرزبندی‌های مصنوعی و انحرافات فرهنگی شد. در بسیاری از مناطق، جایگاه زنان مطلوب نبود و زن بیشتر به‌عنوان ابزاری در جامعه شناخته می‌شد. یکی از مهم‌ترین اقدامات شیخ زکزاکی، اصلاح همین نگاه بود. ایشان زنان را به حضور اجتماعی، تحصیل، فعالیت فرهنگی و حضور در عرصه‌های مختلف تشویق می‌کردند.

معصومه رامهرمزی نیز با اشاره به محتوای کتاب «تار روشنایی» گفت: خانم زینت ابراهیم در کتاب توضیح می‌دهند که پس از عثمان بن فودیو، اسلام در نیجریه دچار انحراف شد و نوعی “اسلام استعمارزده” شکل گرفت؛ اسلامی که با استعمار مشکلی نداشت. در آن فضا، زن کاملاً در مالکیت پدر، برادر یا شوهر تعریف می‌شد. حتی به زنان گفته می‌شد اگر همسرت به بهشت برود تو هم به بهشت می‌روی و اگر جهنمی شود تو هم جهنمی خواهی شد؛ یعنی زن استقلال انسانی نداشت.  شیخ زکزاکی نهضت خود را بر اصلاح همین باورهای غلط بنا کرد. اولین سخنرانی مهم ایشان که به “اعلامیه فونتها” معروف شد، با حدیثی از پیامبر آغاز شد که می‌فرمود هرکس با ظالم همکاری کند، مانند خود ظالم است. شیخ زکزاکی پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران و دیدار با امام خمینی در سال ۱۳۵۸، عمیقاً تحت تأثیر انقلاب اسلامی قرار گرفت و تلاش کرد همان تحول را در نیجریه رقم بزند.

در بخش دیگری از نشست، مجری درباره ویژگی مستندگونه کتاب «تا روشنایی» سؤال کرد و رامهرمزی پاسخ داد: ما مستندنویس هستیم و چیزی خلق نمی‌کنیم؛ بلکه کشف می‌کنیم. خانم زینت ابراهیم این کتاب را در زندان و در شرایطی بسیار بحرانی نوشتند؛ زمانی که سه فرزندشان شهید شده بودند و خودشان و شیخ زکزاکی نیز مجروح بودند.  ایشان احساس خطر می‌کردند که اگر تاریخ نهضت را ننویسند، ممکن است روایت آن تحریف شود. بعدها ما از طریق مصاحبه، جزئیات بیشتری درباره زندگی خانوادگی، رابطه عاطفی و سبک زندگی آن‌ها به متن اضافه کردیم. بخش‌هایی که بعداً افزوده شد با فونتی متفاوت در کتاب مشخص شده است، اما تلاش کردیم ریتم و لحن روایت کاملاً حفظ شود.

رامهرمزی درباره شخصیت زینت ابراهیم اظهار کرد: در جامعه‌ای که زن صرفاً از منظر مرد تعریف می‌شد، زینت ابراهیم این نگاه را شکست. ایشان از نوجوانی وارد فعالیت‌های اجتماعی و دانشجویی شدند، بسیار اهل مطالعه بودند و پس از ازدواج نیز شیخ زکزاکی فرصت فعالیت گسترده‌تری برای ایشان فراهم کرد.  زینت ابراهیم می‌گفتند شیخ در خانه خمیر درست می‌کرد، لباس می‌شست و از بچه‌ها نگهداری می‌کرد تا ایشان بتوانند به فعالیت‌های تبلیغی و اجتماعی بپردازند. حتی چمدان همسرش را حمل می‌کرد تا این رفتار برای دیگران الگو شود.  ایشان شخصیتی مستقل، شجاع و تأثیرگذار دارند. در جریان ترورها خود را سپر شیخ می‌کردند و حاضر بودند در کنار او به شهادت برسند.  وقتی از ایشان اجازه خواستیم تصویرشان روی جلد کتاب منتشر شود، بدون نیاز به مشورت با شیخ موافقت کردند. این نشان می‌دهد که در زندگی مشترک‌شان استقلال و اعتماد متقابل وجود داشته است.

رامهرمزی در ادامه با اشاره به حضور اجتماعی زنان در نهضت اسلامی نیجریه گفت: شیخ زکزاکی معتقد بود نمی‌توان ۵۰ درصد جامعه را نادیده گرفت. ایشان می‌گفت اگر فرمانده‌ای بگوید نیمی از سربازانش را نمی‌خواهد، هرگز پیروز نخواهد شد. در نهضت نیجریه، زنان در خط مقدم فعالیت‌ها حضور دارند و بخش مهمی از این مسئله به شخصیت زینت ابراهیم بازمی‌گردد.

رامهرمزی درباره ارتباط فکری شیخ زکزاکی با انقلاب اسلامی ایران گفت: شیخ پس از دیدار با امام خمینی، ایشان را رهبر خود دانست و تصمیم گرفت زندگی و مبارزاتش را بر اساس الگوی انقلاب اسلامی تنظیم کند.  شیخ با وجود آنکه در جامعه‌ای عمدتاً اهل سنت و مالکی زندگی می‌کرد، آشکارا اعلام کرد که امام خمینی رهبر اوست. او هیچ‌گاه با شعارزدگی مردم را به تشیع دعوت نکرد، بلکه با رفتار، اخلاق و روشنگری فکری پیش رفت.  شیخ زکزاکی روی تربیت اخلاقی بسیار کار می‌کرد. حتی برنامه‌هایی مشابه برگه‌های خودسازی دوران انقلاب ایران میان نیروهای نهضت اجرا می‌شد؛ مانند نماز اول وقت، روزه مستحبی و تلاوت قرآن.  شیخ با طرح پرسش‌هایی درباره جایگاه اهل بیت در منابع حدیثی اهل سنت، مردم را به تحقیق دعوت می‌کرد و بسیاری از افراد پس از مطالعه، خود به مکتب اهل بیت گرایش پیدا می‌کردند.

دکتر شهو عبدالاسلام نیز درباره نگاه وحدت‌گرایانه نهضت اسلامی نیجریه اظهار کرد: شیخ زکزاکی هیچ‌گاه نگفت باید از اهل سنت جدا شویم یا مساجد مستقل داشته باشیم. تأکید ایشان بر وحدت مسلمانان بود. حتی مسیحیان نیز در برخی جلسات نهضت حضور پیدا می‌کردند. نگاه شیخ این بود که مردم، فارغ از مذهب، اگر متحد شوند می‌توانند استقلال خود را از استعمار بازپس بگیرند.

در پایان نشست، رامهرمزی درباره اهمیت این کتاب برای مخاطب ایرانی گفت: بحث بیداری اسلامی و محور مقاومت، موضوعی جهانی است. ما با مردم نیجریه از نظر جغرافیا، زبان و فرهنگ تفاوت داریم، اما در آرمان استقلال و مبارزه با استعمار مشترک هستیم.  شیخ زکزاکی و زینت ابراهیم انقلاب اسلامی ایران را به‌عنوان الگوی خود پذیرفتند و ایران را ام‌القرای جهان اسلام می‌دانستند.  امروز شناخت این نهضت‌ها برای مردم ایران ضروری است. در کاروان‌هایی مانند کاروان “صمود” می‌بینیم که حتی افراد غیرمسلمان و بودایی نیز در کنار آزادی‌خواهان جهان قرار می‌گیرند. این همان وحدتی است که شیخ زکزاکی نیز بر آن تأکید داشت.

وی در پایان گفت: دفتر ادبیات بیداری حوزه هنری در حال کار روی روایت‌های کشورهای مختلف از جمله فلسطین، لبنان، نیجریه، پاکستان، افغانستان و بوسنی است تا تجربه‌های ملت‌های آزادی‌خواه را در قالب آثار روایی ثبت کند.

دکتر شهو عبدالاسلام نیز در سخنان پایانی خود اظهار کرد: امیدواریم نهضت امام خمینی و نهضت امام شهید خامنه‌ای به نهضت حضرت مهدی(عج) متصل شود و همه آزادی‌خواهان جهان در کنار هم علیه ظلم و بی‌قانونی بایستند.