تاریخ عمدتاً مردانه ثبت شده و بانوان در حاشیه مانده‌اند

آئین رونمایی از کتاب‌های «تب تیسفون» و «خان‌ومان» در روز شنبه 2 خرداد در سکوی شاهنامه باغ کتاب برگزار شد. در این نشست فاطمه جدیدی، نویسنده «تب تیسفون» و معصومه جمشیدی، نویسنده «خان‌ومان» در کنار منتقدان دکتر سعید طاووسی و معصومه امیرزاده حضور داشتند.

مجری نشست در ابتدای نشست بیان کرد: نشر زائر از ابتدای فعالیت خودش توجه ویژه‌ای به روایت زن مسلمان ایرانی داشته و تلاش کرده عاملیت و کنشگری زنان را چه در تاریخ و چه در جامعه امروز در قالب داستان به مخاطب نشان دهد. مخاطب امروز شاید کمتر سراغ کتاب‌های تاریخی برود اما با قصه ارتباط برقرار می‌کند و داستان می‌تواند تاریخ را برای او ملموس‌تر کند. دو رمانی که امروز رونمایی می‌شوند هر دو با محوریت زن نوشته شده‌اند؛ تب تیسفون در بستر صدر اسلام و یکی از حساس‌ترین مقاطع تاریخ اسلام روایت می‌شود و خان‌ومان به مسائل زن امروز می‌پردازد.

فاطمه جدیدی افزود: نگارش این رمان از سال ۹۹ آغاز شد و بخش زیادی از زمان صرف طراحی طرح و پیرنگ و همچنین پژوهش‌های تاریخی شد. نوشتن رمان تاریخی کار سختی است و نویسنده بارها ناامید می‌شود و احساس می‌کند نمی‌تواند فضای آن دوران را بازسازی کند اما ادامه دادن مهم‌ترین نکته برای نویسندگان جوان است.

او درباره شخصیت اصلی رمان گفت: پیش از آغاز پژوهش‌ها شناخت محدودی از ام‌سلمه داشتم و او را بیشتر به عنوان همسر پیامبر و راوی حدیث می‌شناختم اما در جریان مطالعه متوجه شدم ام‌سلمه در بزنگاه‌های تاریخی مختلف نقش‌آفرینی‌های جدی داشته است. هنوز ظرفیت زیادی برای نوشتن درباره این شخصیت وجود دارد و بخش‌های زیادی از زندگی او کمتر روایت شده است. انتخاب مقطع جنگ جمل به دلیل علاقه‌ام به امیرالمؤمنین و پیچیدگی‌های آن دوره تاریخی بود و احساس کردم این مقطع ظرفیت مناسبی برای روایت داستان دارد.

در ادامه سعید طاووسی به نقد و بررسی رمان پرداخت. طاوسی بیان کرد: اگر خودم می‌خواستم درباره ام‌سلمه رمان بنویسم شاید سراغ دوره‌های دیگری از زندگی او می‌رفتم اما انتخاب جنگ جمل نشان می‌دهد نویسنده روی دوره‌های مختلف زندگی این شخصیت مطالعه کرده است. در طرف مقابل امیرالمؤمنین نیز زنی مانند عایشه نقش‌آفرینی می‌کند و نویسنده تلاش کرده نشان دهد زنان طرفدار امیرالمؤمنین نیز در تاریخ حضور و کنش جدی داشته‌اند.

او با اشاره به کم‌توجهی تاریخ رسمی به زنان گفت: تاریخ عمدتاً مردانه ثبت شده و زنان در حاشیه مانده‌اند. نویسندگان زن بهتر می‌توانند شخصیت‌های زن را درک و روایت کنند و لازم است بیشتر به سراغ زنان کمتر شناخته‌شده تاریخ اسلام و تشیع بروند.

طاوسی سپس نمونه‌هایی از شخصیت‌های زن تاریخی را نام برد که به اعتقاد او ظرفیت تبدیل شدن به رمان را دارند؛ از جمله ام‌هانی خواهر امیرالمؤمنین، ام‌کلثوم دختر عثمان بن سعید، دختران سید بن طاووس، آمنه بیگم مجلسی و گوهرشاد.

این منتقد ادبی یکی از نقاط قوت رمان تب تیسفون را عنوان آن دانست و گفت: این اسم برای مخاطب پرسش ایجاد می‌کند و به محتوای اثر نیز مرتبط است. ایشان در عین حال به برخی ضعف‌های اثر نیز اشاره کرد.

طاوسی گفت: در انتخاب اسامی شخصیت‌ها باید دقت بیشتری صورت بگیرد و بعضی نام‌ها با فضای تاریخی داستان همخوانی ندارند. استفاده از پاورقی و فهرست منابع در رمان هم به نظر من کار درستی نیست. اعتبار رمان تاریخی با پاورقی ثابت نمی‌شود بلکه خواننده متخصص هنگام مطالعه متوجه میزان دقت تاریخی اثر خواهد شد.  نویسندگان باید اطلاعات تاریخی را در دل روایت توضیح دهند نه اینکه از پاورقی استفاده کنند. رمان تاریخی نباید کل زندگی یک شخصیت را روایت کند بلکه باید برشی از زندگی او را انتخاب کند، اما این برش هم نباید بیش از حد محدود باشد زیرا دست نویسنده را از موقعیت‌های دراماتیک خالی می‌کند.

او سپس به برخی خطاهای تاریخی کتاب اشاره کرد و افزود: در بخشی از رمان گفته شده طلحه و زبیر در سقیفه حضور داشته‌اند در حالی که زبیر اساساً در سقیفه نبوده و از مخالفان آن جریان بوده است.

او همچنین درباره موضوع بیعت در غدیر توضیح داد و گفت: از نگاه من در غدیر بیشتر تبریک و اعلام ولایت مطرح بوده تا بیعت به معنای عرفی آن.

طاوسی در عین حال تأکید کرد: این نقدها برای ارتقای کار و کمک به نویسنده مطرح می‌شود و در مجموع تب تیسفون اثری خوب و قابل استفاده است.

در بخش دیگری از نشست، مجری با اشاره به تفاوت داستان تاریخی و داستان اجتماعی گفت: نویسنده رمان اجتماعی ناچار است خودش را بیشتر در موقعیت شخصیت قرار دهد زیرا مسائل شخصیت به زندگی امروز نزدیک‌تر است.

سپس معصومه جمشیدی درباره روند نگارش رمان خان‌ومان سخن گفت و  عنوان کرد: نگارش این رمان حدود چهار تا پنج سال زمان برد و در این مدت خودم نیز همراه با شخصیت اصلی داستان تغییر کردم. این رمان برای من فقط یک تجربه آموزشی نبود بلکه بخشی از زندگی‌ام شد.

وی با اشاره به مسیر دشوار و پرپیچ‌وخم تألیف این اثر گفت: «این کار نخستین تجربه جدی من بود و بارها بازنویسی شد. برای یک نویسنده تازه کار، دل کندن از بخش‌هایی از متن و کوتاه کردن آن بسیار سخت است؛ گویی بخشی از وجود خود را حذف می‌کنی. اما اکنون می‌دانم که این ویرایش و فشردگیِ متن، چه تأثیرات مثبتی بر پختگی اثر داشته است.»
در ادامه سعید طاووسی با تأیید اهمیت حذف در فرایند نویسندگی گفت: گاهی پاک کردن از نوشتن مهم‌تر است و نویسنده باید بتواند به متن خودش سخت‌گیر باشد.

پس از آن معصومه امیرزاده به تحلیل جایگاه زن در ادبیات فارسی پرداخت و رمان خان‌ومان را در بستر تاریخی ادبیات زنانه دانست و گفت: رابطه جامعه و ادبیات رابطه‌ای دو سویه است. ادبیات بر جامعه اثر می‌گذارد و از جامعه اثر می‌پذیرد. از طریق آثار ادبی هر دوره می‌توان فهمید نگاه آن جامعه به زن چگونه بوده است.

او با اشاره به ادبیات کلاسیک فارسی گفت: در بخش زیادی از ادبیات کلاسیک، زنان یا به حاشیه رانده شده‌اند یا تصویری منفی از آن‌ها ارائه شده است، هرچند شاعرانی مانند فردوسی نگاه متفاوت‌تری داشته‌اند و شخصیت‌های زن فعال و اثرگذار خلق کرده‌اند.

امیرزاده سپس به شکل‌گیری زبان زنانه در ادبیات معاصر اشاره کرد و گفت: با گسترش آموزش و حضور اجتماعی زنان، زنان توانستند زبان و روایت خودشان را پیدا کنند. مردان معمولاً از موضع قطعیت و تحکم سخن می‌گویند اما زبان زنانه بیشتر مبتنی بر همدلی و انتقال عاطفه است. آثار شاعرانی همچون پروین اعتصامی و سیمین بهبهانی، نشان‌دهنده تغییر نگاه زنان به خود و جامعه مردانه است.  نویسندگان زن به مرحله‌ای رسیده‌اند که نه‌تنها زنان بلکه مردان نیز مخاطب آثار آن‌ها شده‌اند. این اتفاق به مفاهمه اجتماعی کمک می‌کند. وی با بررسی شخصیت‌پردازی زنانه در داستان گفت: «در ادبیات، مردان اغلب از موضع تحکم سخن می‌گویند، اما زنان از موضع همدلی به انتقال مفاهیم می‌پردازند. ادبیات همواره از تاریخ پیش‌تر بوده است؛ همان‌طور که پروین اعتصامی با انتقادات خود، زنان را به کنشگری دعوت کرد.

او با اشاره به رشد تعداد نویسندگان زن پس از انقلاب گفت: در سال ۵۷ تنها ۱۱ نویسنده زن داشتیم اما این تعداد در دهه‌های بعد به شکل قابل توجهی افزایش پیدا کرد.

امیرزاده در پایان درباره رمان خان‌ومان گفت: این رمان در ادامه تلاش زنان نویسنده برای روایت مسائل زن امروز شکل گرفته است. شخصیت اصلی داستان زنی است که همسرش او را رها کرده و با مشکلات اقتصادی و خانوادگی روبه‌رو است اما تلاش می‌کند خانواده‌اش را حفظ کند و در این مسیر رشد پیدا می‌کند.

او همچنین به انتخاب واژه‌های مختلف برای نام‌گذاری فصل‌های رمان اشاره کرد و گفت: نویسنده از ترکیب‌های مختلفی که معنای "خانه" را می‌دهند برای عنوان‌بندی فصل‌ها استفاده کرده است؛ کاری که نشان‌دهنده تلاش او برای پاسداشت این نهاد است؛ نشان می‌دهد نویسنده به حیثیت و بار معنایی واژگان توجه داشته است.

در پایان نشست، طاووسی با اشاره به ظرافت‌های زبانی اثر، به نقل از استاد فاطمی‌نیا تأکید کرد که در زبان فارسی «کلمه مترادفِ کامل» نداریم و واژگان تنها به هم «نزدیک» هستند. او با اشاره به دقت نویسنده در انتخاب واژگانِ مترادف برای عنوان‌بندی فصل‌ها، این اقدام را حرکتی ذوقی و هوشمندانه خواند و برای این نویسنده در مسیر حرفه‌ای پیش رو، آرزوی موفقیت کرد.