کتاب «راز تالار آینه»؛ مواجهه تاریخ و خیال

نشست نقد و بررسی کتاب «راز تالار آینه» در روز چهارشنبه 6 خرداد سکوی کودک و نوجوان باغ کتاب برگزار شد. در این نشست، مجید شفیعی، نویسنده کتاب در کنار کارشناس یاشار هدایی و مجری سمیه جمالی حضور داشت.

در آغاز این نشست، سمیه جمالی مجری برنامه ضمن خوشامدگویی به حاضران و تبریک عید قربان، به فضای برگزاری نشست در باغ کتاب و مجموعه برنامه‌های «اردیبهشت کتاب» اشاره کرد و گفت این نشست با هدف رونمایی و بررسی کتاب «راز تالار آینه» برگزار شده است؛ اثری که توسط انتشارات مهرک منتشر شده و در حوزه کودک و نوجوان قرار می‌گیرد. او در ادامه با معرفی کوتاهی از نویسنده، مجید شفیعی را نویسنده، شاعر و داستان‌نویسی معرفی کرد که هم در حوزه ادبیات بزرگسال و هم کودک و نوجوان فعالیت دارد و آثار متعددی در این زمینه منتشر کرده است. به گفته او، این کتاب نیز در ادامه دغدغه‌های نویسنده درباره نوجوان و جهان ذهنی او شکل گرفته است.

مجری نشست در بخش دیگری از صحبت‌های خود به مضمون کتاب اشاره کرد و گفت: «راز تالار آینه» روایتی درباره نوجوانی علاقه‌مند به نقاشی است که در کنار استعداد و علاقه‌اش، با مجموعه‌ای از اضطراب‌ها، سردرگمی‌ها و چالش‌های هویتی روبه‌روست. او تأکید کرد که اثر تلاش می‌کند به این پرسش مهم بپردازد که نوجوان امروز از زندگی چه می‌خواهد و تا چه اندازه والدین، معلمان و ساختار سنتی اطراف او، به خواسته‌ها و انتخاب‌هایش توجه دارند. در نگاه او، هنوز در بسیاری از موارد، نگاه سنتی بر زیست نوجوان سایه انداخته و نوعی دوگانگی میان خواست نسل جدید و انتظارات خانواده و جامعه شکل گرفته است.

در ادامه نشست، مجید شفیعی نویسنده کتاب پشت تریبون قرار گرفت و ضمن تشکر از برگزارکنندگان، باغ کتاب، و همچنین انتشارات مهرک و ناشران مرتبط، به نقش ادبیات در مواجهه با رنج‌های انسانی پرداخت. او با اشاره به اینکه در دوره‌های مختلف تاریخی، رنج انسان‌ها به‌خودی‌خود در جهان بی‌ارزش تلقی می‌شود، گفت این ادبیات است که می‌تواند رنج را ثبت، بازآفرینی و به معنا تبدیل کند. به باور او، ادبیات نوعی عبور از رنج به سمت معناست؛ به این معنا که انسان رنج را انتخاب نمی‌کند، اما می‌تواند معنای آن را انتخاب و بازسازی کند.

شفیعی در ادامه سخنانش به نسبت ادبیات و تاریخ پرداخت و گفت تاریخ آن‌گونه که روایت می‌شود، اغلب قابل درک کامل نیست و در بسیاری از موارد، روایت‌های رسمی و خطی نمی‌توانند پیچیدگی واقعیت را نشان دهند. از این منظر، ادبیات وارد عرصه «جنگ روایت‌ها» می‌شود و می‌تواند از دل روایت‌های متکثر، لایه‌های پنهان حقیقت را بیرون بکشد. او تأکید کرد که آثار ادبی در واقع نوعی بازتاب روح زمانه هستند و حتی می‌توانند جای خالی روایت‌های حذف‌شده یا نادیده‌گرفته‌شده در تاریخ را پر کنند.

او در توضیح عنوان کتاب «راز تالار آینه» گفت: «راز» به معنای امری است که در چارچوب‌های بسته و قطعی نمی‌گنجد و «تالار آینه» استعاره‌ای از فضایی چندوجهی و پر از بازتاب‌های متکثر است. به گفته او، آینه در این اثر نقش مهمی در فرآیند هویت‌یابی دارد؛ جایی که شخصیت اصلی، در مواجهه با تصویرهای متعدد از خود و جهان پیرامون، به تدریج در مسیر شناخت خویشتن قرار می‌گیرد. شفیعی تأکید کرد که دغدغه اصلی او در این اثر، نه ارائه پاسخ‌های قطعی، بلکه ایجاد امکان پرسش و تأمل در ذهن مخاطب بوده است.

در ادامه، یاشار هدایی به‌عنوان کارشناس نشست به تحلیل اثر پرداخت و در ابتدا با طرح بحثی نظری درباره «نویسندگی»، سه سطح برای مفهوم نویسنده تعریف کرد. او گفت در یک سطح، هر فردی که می‌نویسد را می‌توان نویسنده دانست، در سطحی دیگر هر فرد دارای اثر مکتوب، و در سطح سوم، نویسنده کسی است که واجد خلاقیت ادبی و توان خلق جهان تازه باشد. هدایی تأکید کرد که کتاب «راز تالار آینه» در این سطح سوم قرار می‌گیرد و نویسنده آن دارای خلاقیت ادبی قابل توجهی است.

او در ادامه با اشاره به مفهوم خلاقیت در مغز و فرآیند درک پدیده‌ها گفت خلاقیت صرفاً به معنای نبوغ نیست، بلکه نوعی توانایی دیدن لایه‌های پنهان در پس پدیده‌های ظاهری است. او برای توضیح این مفهوم به استعاره‌ها و نمونه‌های ادبی اشاره کرد و گفت در این کتاب، متن سرشار از استعاره و تصویرسازی است و از سطح روایت ساده فراتر می‌رود. هدایی همچنین با اشاره به نگاه «مشبک» در عنوان کتاب، آن را مهم دانست و گفت تالار آینه در این اثر به‌گونه‌ای طراحی شده که علاوه بر بازتاب شخصیت اصلی، محیط، تاریخ و شخصیت‌های دیگر را نیز در خود منعکس می‌کند.

این کارشناس نشست همچنین به مفهوم هویت‌یابی در نوجوانان اشاره کرد و گفت یکی از محورهای اصلی کتاب، مسئله «ابداع خود» در دوران نوجوانی است؛ جایی که نوجوان در تلاش برای ساختن هویت فردی خود قرار دارد. او افزود کتاب، نوجوان را در برابر نوعی آینه مشبک قرار می‌دهد که نه‌تنها تصویر خود، بلکه تصویر جامعه، تاریخ و شخصیت‌های دیگر را نیز به او نشان می‌دهد.

در ادامه بحث، هدایی به ساختار روایی اثر اشاره کرد و گفت در این رمان با نوعی روایت شبکه‌ای مواجه هستیم که در آن نگاه خطی کنار گذاشته شده و روابط میان شخصیت‌ها و زمان‌ها به شکل درهم‌تنیده ارائه شده است. او افزود در کنار شخصیت‌های معاصر مانند مادر، معلم و نوجوان داستان، شخصیت‌های تاریخی مانند کمال‌الملک و ناصرالدین‌شاه نیز حضور دارند که این تنوع، به عمق و پیچیدگی روایت افزوده است.

او در تحلیل شخصیت‌ها گفت: شخصیت‌های این اثر در یک طیف از سیاه تا سفید و خاکستری قرار می‌گیرند و نویسنده تلاش کرده از نگاه تک‌بعدی و قضاوت‌گرانه فاصله بگیرد. به گفته او، حتی شخصیت‌های تاریخی نیز در این اثر در قالبی چندوجهی بازنمایی شده‌اند و روایت آن‌ها صرفاً بر اساس نگاه رایج تاریخی نیست.

در بخش دیگری از نشست، مجری برنامه به آغاز تأثیرگذار داستان اشاره کرد و گفت شروع رمان با صدای خط‌کش و فضای کلاس درس، یک قلاب روایی قوی ایجاد می‌کند که مخاطب را به سرعت وارد داستان می‌کند. او همچنین به فضای «تالار آینه» به‌عنوان فضایی چندلایه و تکرارشونده اشاره کرد و گفت مخاطب در طول داستان مدام با بازتاب‌های مختلف از خود و روایت مواجه می‌شود و همین امر او را به سمت پرسشگری و خوداندیشی سوق می‌دهد.

مجید شفیعی در ادامه این بحث‌ها با تأکید بر اینکه رمان بر اساس سفارش اولیه نوشته نشده، توضیح داد که روند شکل‌گیری اثر به‌تدریج و در جریان تجربه‌های شخصی و مطالعات تاریخی و هنری او شکل گرفته است. او گفت هدفش ارائه یک روایت قطعی از تاریخ نبوده، بلکه ایجاد فضایی برای مواجهه خواننده با روایت‌های مختلف و حتی متناقض بوده است. به گفته او، تاریخ در بسیاری از موارد با روایت‌های ناقص و متکثر همراه است و ادبیات می‌تواند این شکاف را پر کند یا حداقل آن را آشکار سازد.

او همچنین به نقش تجربه زیسته در خلق اثر اشاره کرد و گفت مرز میان واقعیت و خیال در این رمان آگاهانه کم‌رنگ شده تا امکان خلق لایه‌های معنایی مختلف برای مخاطب فراهم شود. شفیعی تأکید کرد که متن، به‌گونه‌ای طراحی شده که خواننده بتواند برداشت شخصی خود را از آن داشته باشد و حتی فراتر از قصد نویسنده حرکت کند.

در ادامه، یاشار هدایی با اشاره به ساختار دوگانه روایت در کتاب گفت این اثر هم‌زمان دارای یک خط روایی واقع‌گرا و یک خط روایی خیال‌پردازانه است که به شکل درهم‌تنیده پیش می‌روند. او افزود این ویژگی باعث شده تفکیک مرز میان واقعیت و خیال در اثر دشوار باشد و این مسئله یکی از نقاط قوت رمان محسوب می‌شود.

او همچنین به تنوع موضوعی اثر اشاره کرد و گفت در این رمان موضوعاتی چون فقر، یتیمی، هنر، هویت، تاریخ و روایت در کنار هم قرار گرفته‌اند و همین تنوع، به اثر عمق بیشتری داده است.

در پایان نشست، هدایی با اشاره به رویکرد هرمنوتیکی در خوانش متن، گفت درک این اثر نیازمند حرکت از جزء به کل و از کل به جزء است و مخاطب باید در فرآیند خواندن فعالانه مشارکت کند. او تأکید کرد که این کتاب یک متن گفت‌وگومحور است که خواننده را به تولید معنا دعوت می‌کند، حتی معنایی فراتر از نیت نویسنده.