واکاوی ابعاد فرهنگی و سیاسی جشنهای هنر شیراز در نشست پژوهشکده تاریخ معاصر ایران
نشست نقد و بررسی کتاب «فرح پهلوی و جشنهای هنر شیراز» در روز سهشنبه 5 خرداد در سکوی شاهنامه باغ کتاب برگزار شد. در این نشست، مصطفی جوان، نویسنده کتاب در کنار دکتر حسین جودوی حضور داشت.
نشست نقد و بررسی کتاب «فرح پهلوی و جشنهای هنر شیراز» در روز سهشنبه 5 خرداد در سکوی شاهنامه باغ کتاب برگزار شد. در این نشست، مصطفی جوان، نویسنده کتاب در کنار دکتر حسین جودوی حضور داشت.
در ابتدای این نشست، دکتر حسین جودوی ضمن خوشامدگویی به حاضران، اظهار کرد: این نشست در ادامه برنامههای بررسی آثار تاریخ معاصر ایران برگزار میشود و امروز کتاب «فرح پهلوی و جشنهای هنر شیراز» که توسط پژوهشکده تاریخ معاصر ایران منتشر شده، مورد نقد و بررسی قرار میگیرد.
مصطفی جوان، نویسنده کتاب، در آغاز سخنان خود با قدردانی از برگزارکنندگان نشست و پژوهشکده تاریخ معاصر ایران گفت: این کتاب با نظارت علمی دکتر حقانی و همکاری مجموعه پژوهشکده منتشر شده و هدف از این نشست، علاوه بر ترویج فرهنگ مطالعه، بررسی علمی و تحلیلی یکی از رخدادهای مهم فرهنگی دوران پهلوی است.
وی با اشاره به محورهای اصلی کتاب توضیح داد: در نگارش این اثر دو پرسش اصلی مدنظر بوده است؛ نخست اینکه چه مسئلهای باعث شد موضوع جشنهای هنر شیراز به عنوان یک مسئله تاریخی مورد پژوهش قرار گیرد و دوم اینکه این کتاب از نظر روشی، شکلی و محتوایی چه ویژگیهایی دارد.
نویسنده کتاب با اشاره به نقش فرح پهلوی در ساختار فرهنگی حکومت پهلوی اظهار کرد: فرح پهلوی به عنوان سومین همسر محمدرضا پهلوی، یکی از فعالترین چهرههای فرهنگی دربار بود و برگزاری جشنهای هنر شیراز از مهمترین فعالیتهای او به شمار میرفت. این جشنها طی ۱۱ دوره از سال ۱۳۴۶ تا ۱۳۵۶ برگزار شد و میزبان هنرمندان و گروههای مختلف داخلی و خارجی بود.
جوان افزود: برگزارکنندگان جشن هنر شیراز در اساسنامه این رویداد اعلام میکردند که هدفشان معرفی هنر شرق و ایجاد تعامل میان هنر شرقی و هنر مدرن غربی است، اما بررسی اسناد، فیلمها، نمایشها و محتوای ارائهشده در این جشنها نشان میدهد که موضوع فراتر از معرفی هنر بوده و نوعی تلاش برای استحاله فرهنگی و جایگزینی ارزشهای فرهنگی غربی به جای فرهنگ بومی و مذهبی ایران در جریان بوده است.
وی ادامه داد: بسیاری از برنامههای اجراشده در جشنهای هنر شیراز با فرهنگ ملی و مذهبی جامعه ایران سنخیتی نداشت. حضور رقاصان، بازیگران و هنرمندان غربی با پوششها و اجراهایی که با عرف جامعه ایرانی فاصله داشت، باعث شد بخش بزرگی از مردم نتوانند با این برنامهها ارتباط برقرار کنند.
این پژوهشگر تاریخ معاصر با اشاره به برخی نمونههای مورد بررسی در کتاب گفت: فیلمهایی همچون «هزار و یک شب» ساخته پازولینی یا «کشتی جنون» اثر شوجی ترامایا، دارای مضامین اروتیک و جنسی بودند و نمایش عمومی آنها در فضای مذهبی و سنتی شهر شیراز با واکنشهای گستردهای روبهرو شد.
وی همچنین به اجرای نمایش «خوک، بچه، آتش» در سال ۱۳۵۶ اشاره کرد و افزود: این نمایش که در ماه رمضان و بهصورت خیابانی اجرا شد، واکنش شدید مردم و علما را به دنبال داشت و بسیاری معتقدند همان اتفاقات زمینه پایان جشنهای هنر شیراز را فراهم کرد.
جوان با اشاره به برخی اجراهای موسیقی و نمایش در جشن هنر شیراز گفت: اجرای موسیقی و رقص گروههای خارجی با پوششها و رفتارهایی که با فرهنگ عمومی جامعه ایران همخوانی نداشت، موجب اعتراض گسترده اقشار مذهبی و سنتی شد. حتی در برخی اجراها رفتارهایی مانند ذبح حیوانات در صحنه نمایش دیده میشد که اعتراضهای زیادی را برانگیخت.
وی تأکید کرد: مردم نهتنها از نظر فرهنگی بلکه حتی از نظر زبانی نیز ارتباطی با بسیاری از این آثار برقرار نمیکردند، چرا که بخش عمدهای از فیلمها و اجراها به زبان اصلی و بدون درک عمومی برای مخاطبان ایرانی ارائه میشد.
در ادامه نشست، دکتر حسین جودوی با طرح پرسشی درباره تناقض میان رویکرد ضدچپ محمدرضا پهلوی و اعتماد او به حلقه نزدیکان فرح پهلوی که گرایشهایی متاثر از فضای فکری فرانسه داشتند، گفت: این مسئله از منظر تاریخی پرسشبرانگیز است که چگونه شاه با وجود مواضع ضدکمونیستی، مدیریت نهادهای فرهنگی را به چنین جریانی سپرده بود.
مصطفی جوان در پاسخ اظهار کرد: فرح پهلوی تحت تأثیر فضای فکری و فرهنگی فرانسه قرار داشت و در دوران تحصیل خود با جریانهایی آشنا شده بود که گرایشهایی نزدیک به سوسیالیسم فرهنگی داشتند. به گفته او، این نگاه بعدها در مدیریت نهادهایی مانند کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان، موزه هنرهای معاصر و جشن هنر شیراز بازتاب پیدا کرد.
وی افزود: هرچند محمدرضا پهلوی در عرصه سیاسی مخالف جریانهای چپ بود، اما در حوزه فرهنگی میان او و فرح پهلوی نوعی همسویی وجود داشت و هر دو در مسیر ترویج الگوهای فرهنگی غربی حرکت میکردند.
جوان همچنین به هزینههای گسترده جشن هنر شیراز اشاره کرد و گفت: اسناد موجود نشان میدهد نهادهایی چون وزارت دارایی، شرکت نفت، سازمان برنامه و بودجه و حتی اداره برق شیراز موظف به حمایت مالی از این جشنها بودند و مبالغ قابل توجهی صرف دعوت از گروههای خارجی، اسکان و برگزاری برنامهها میشد.
وی با بیان اینکه این هزینهها دستاورد متناسبی برای فرهنگ عمومی ایران نداشت، اظهار کرد: بسیاری از برنامهها نه با فرهنگ دینی و ملی جامعه سازگار بودند و نه مورد استقبال عمومی قرار گرفتند.
این نویسنده تاریخ معاصر در بخش دیگری از سخنان خود به واکنش علما و روحانیون نسبت به جشن هنر شیراز اشاره کرد و گفت: چهرههایی مانند آیتالله صدوقی، آیتالله محلاتی، شهید دستغیب، حجتالاسلام فلسفی و امام خمینی(ره) با صدور بیانیهها، سخنرانیها و تلگرافهای مختلف نسبت به محتوای این جشنها اعتراض کردند و آن را مغایر با ارزشهای دینی و اخلاقی جامعه دانستند.
جوان در پایان با معرفی ساختار کتاب گفت: این اثر در چهار گفتار تدوین شده است. گفتار نخست به زندگینامه فرح پهلوی میپردازد، گفتار دوم اهداف و ماهیت جشن هنر شیراز را بررسی میکند، گفتار سوم به تحلیل فیلمها و برنامههای اجراشده اختصاص دارد و گفتار پایانی واکنش علما، مردم و جریانهای مذهبی به این جشنها را مورد واکاوی قرار میدهد.
وی تأکید کرد: این کتاب مبتنی بر اسناد، خاطرات و منابع تاریخی تدوین شده و میتواند برای نسل جوان و علاقهمندان تاریخ معاصر ایران منبعی برای شناخت بهتر تحولات فرهنگی آن دوره باشد.
در پایان نشست، دکتر حسین جودوی از تلاشهای مصطفی جوان در نگارش این اثر قدردانی کرد و ابراز امیدواری کرد آثار بیشتری از این پژوهشگر در حوزه تاریخ معاصر ایران منتشر شود.